تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در این وبلاگ سعی بر آن است که به موضوعات مختلف علمی و تاریخی با تکیه بر منابع و شواهد موثق و معتبر پرداخته شود. بنابراین هدف، آشنایی خوانندگان عزیز با مباحث علمی و تاریخی و نیز امکان تبادل نظرات و اطلاعات علمی طرفین است.

آخرین نظرات

حیات جانوری دوران مزوزوئیک (Mesozoic)

شنبه, ۲۰ خرداد ۱۳۹۶، ۱۰:۳۲ ق.ظ


سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 3: حیات جانوریِ دوران مزوزوئیک

  

نوشتۀ: محسن محرابی

 

ابردوران فانروزوئیک

همانطور که در مقالات قبلی شرح آن گذشت[1]، اَبَردوران یا اِئون فانروزوئیک دومین قسمت از تاریخ زمین است که از سه دوران پالئوزوئیک، مزوزوئیک و سنوزوئیک تشکیل شده است. هرکدام از این دورانها خود به دوره ها و زیردوره های مختلفی تقسیم میشوند. در این مبحث نیز به صورت اجمالی به دوران زمین شناسی مزوزوئیک (Mesozoic)[2] و موجودات زندۀ آن اشاره میگردد.

 

جدول دوران بندی دوران مزوزوئیک (Mesozoic) و موقعیّت قاره های آن. سمت راست این تصویر، شکل خشکیهای زمین و وضعیّت جابجایی قاره ها در طول دوران مزوزوئیک را نشان میدهد که رنگ زرد مربوط به آمریکای شمالی، سبز آمریکای جنوبی، آبی روشن متعلق به قارۀ آفریقا، قرمز از اوراسیا، آبی تیره مربوط به استرالیا و رنگ صورتی نیز متعلق به قطب جنوب میباشند. تقسیمات زمین شناسی این دوران نیز براساس استانداردهای جدول زمین شناسی اتحادیۀ بین المللی علوم زمین (IUGS) در سال 2016 صورت گرفته است. طرح از نگارنده.

*** 

دوران مزوزوئیک

دوران مزوزوئیک که از حدود 250 میلیون سال پیش آغاز شده و در 70 یا 65 میلیون سال قبل خاتمه یافته بود، خود شامل سه دورۀ زمین شناسی زیر میشود:

 

***

این دوران بیش از ۱۶۰ میلیون سال به طول انجامید. جانورانی نظیر آمونیتها (Ammonites) و دایناسورها (Dinosaurs) از قبیل موجوداتی بودند که در این دوران زیسته و در پایان همین دوران هم منقرض شده ‏اند. علاوه بر جانوران، گیاهان هم در آن دوره متنوّعتر و از انواع دوران قبلی، یعنی پالئوزوئیک تکامل یافته تر و عالی‌تر شده اند. فسیلها تأیید میکنند که نهانزادان آوندی که در دوران پالئوزوئیک توسعۀ زیاد داشته، در دوران مزوزئیک رو به نقصان گذاشته اند، اما دو گروه عمدۀ دیگر از گیاهان، یعنی بازدانگان[3] و نهاندانگان[4] در این دوران وجود داشته و از گیاهان مهم این دوران به شمار میروند. بیشتر نهاندانگان دوران مزوزوئیک از نوع چوبی بوده اند. این گیاهان شامل اقسام درختی شکل نظیر نارون، بلوط، ماگنولیا (Magnolia) و نخلها میشدند که امروزه هم موجودند. این شواهد نشان میدهند که آب و هوای زمان مزوزوئیک، گرم و استوایی و نسبت به حال بسیار با ثبات تر بوده است.

خشکیهای زمین در ابتدای آن عصر، خشکی بزرگ و واحد پانگه‌آ یا پانگایی (Pangaea or Pangea) بود که شامل دو قارّۀ پهناور لوراسیا (Laurasia or Laurussia) در قسمت شمالی و گُندوانا (Gondwana or Gondwanaland) در قسمت جنوبی میشد. قارّۀ گندوانا در اواخر دورۀ تریاس (Triassic)[5] از هم گسست، ولی لوراسیا که قارّه های آسیا، اروپا و آمریکای شمالی را تشکیل میداد در اواخر دورۀ کرتاسه (Late Cretaceous)[6] شروع به تجزیه کرده و از این طریق اقیانوس اطلس یا دریای آتلانتیک (Atlantic ocean or Atlantic Sea) به وجود آمد. کوهزایی آلپ نیز از این دوران شروع گردید و تا به امروز هم ادامه دارد.

دوران مزوزوئیک را عصر خزندگان (Reptiles period) نیز مینامند؛ زیرا در این دوران، خزندگان، مهره‌داران مسلّط روی زمین میشوند و بیشتر مناطق زیست محیطی را اشغال میکنند؛ به طوری که در نیمه صحراها و سرزمینهای مرتفع خشک و نیز در باتلاقها و مردابها و اقیانوسها پراکنده بودند. این جانوران در اندازه های کوچک و بزرگ در سرتاسر کرۀ خاکی پراکنده بودند و درازا و وزن بعضی از آنها نیز بسیار بزرگ و غیر عادی بود. از لحاظ ساختمان و عادات نیز تفاوتهای بزرگی میان آنها وجود داشت.

 

جدول رده بندی دوران مزوزوئیک  (Mesozoic) و روند تکامل جانداران در این دوران. اقتباس از: شایگان و اشراقی، زمین شناسی تاریخی، ص93.

*** 

1- دورۀ تریاس:

اما به دنبال انقراض پرمین که نابودی بیشتر جانوران را در پی داشت و شروع دورۀ تریاس (تریاسه یا تریاسیک) و طی 10 تا 20 میلیون سال پس از این انقراض، زمین دوباره احیا و حیات جانوری شکل جدیدی به خود میگیرد. اطلاعات ثبت شده در سنگواره ها بیان میدارند که حیوانات خزنده حکمفرمایان روی زمین در دوران مزوزوئیک بوده اند. مهمترین این خزندگان، سیناپسیدها (Synapsids, Synapsida) و تراپسیدها (Therapsids, Therapsida)[7] در دورۀ تریاس و دایناسورها در کلّ دوران میباشند؛ اما بقایای پستانداران اولیّه و پرندگان نیز در فسیلها و سنگهای 200 تا 140 میلیون سال پیش دیده شده است. دورۀ تریاس که حدود 50 میلیون سال به درازا کشید و نسبت به دوره های دیگر مزوزوئیک کمی کوتاهتر بود، فاصلۀ زمانی حدود 252 تا 201 میلیون سال پیش را در برمیگرفت. در این روزگار آب و هوا بسیار گرم شد و به همین سبب بیابا‏نها گسترش یافتند. دلایل نشان دهندۀ این گرما، تَرَک‏های گِلی در رسوبات است. رسوباتی چون نمک و گچ که حاصل تبخیر و اکسید شدن فلزات و موّادی دیگر بوده اند.

در این دوره بی ‏مهرهگانی نظیر زیرگونه ای از آمونیتها و مرجانهای چهارتیغه‌ای (Rugosa) در دریاها، و مهره دارانی مانند خزندگان خشکی زی و آبزی فراوان شدند. با وجود آب و هوای خشک، سرخسها و درختان آروکاریا[7] در خشکی، و جلبکها در دریا، از گیاهان متداول و مهم آن دوره گردیدند. ظهور نخستین پستانداران ابتدایی از ویژگیهای دورۀ تریاس به شمار میرود که بقایای آنها در طبقات تریاس بالایی اروپا و جنوب آفریقا به دست آمده است. پیدایش اولین حشرات با دگردیسی کامل[9] نیز مربوط به همین دوره میباشد. خزندگان دریایی هم گسترش یافته و خزندگان پرنده نیز در اواخر این دوره پدیدار شدند.

 

جهان در اوایل تا میانه های دورۀ تریاس (Early Triassic)؛ 237 میلیون سال پیش.

***

در اواخر این دوره خشکی بزرگ پانگه‌آ به دو اَبَرقارۀ گندوانا و لوراسیا تقسیم شد که بین خشکیهای شمالی و جنوبی، دریای تتیس (Tethys Ocean or Tethys Sea) قرار داشت. خشکیهای شمالی شامل خشکی اروپا، آسیا و آمریکا، بعدها خشکی واحد آنگاریا (شامل آمریکای شمالی و اروپا - آسیا "Angaria or Angara") را تشکیل دادند. البتّه میبایست بخشهایی از سیبری و شرق آسیا را هم جزو خشکیهای شمالی قلمداد کرد. خشکیهای جنوبی که همگی در قارّۀ واحد گندوانا قرار داشتند، به تدریج در این دوره از یکدیگر فاصله گرفته و سرانجام در دوره های بعدی و به مرور زمان به صورت امروزی در آمدند.

انقراض اواخر دورۀ تریاس هم یکی از رویدادهای مهم دوران مزوزوئیک به حساب می آید، چرا که حیات را در خشکی و دریا عمیقاً تحت تأثیر خود قرار داد و زمینۀ غلبۀ تدریجی دایناسورها را برای دورۀ بعدی، یعنی ژوراسیک فراهم کرد. در این حادثه حدود 20 درصد از کل گونه های جانوریِ دریازی و خشکی زی از بین رفته و بسیاری از دوزیستان بزرگ نیز ناپدید گشتند و نسل خزندگان شبه پستاندار نیز منقرض شد. علت این انقراض هنوز مشخص نیست و البته محققان نتوانستند دلیل محکم و قانع کننده ای برای چگونگی بروز این رویداد ارائه دهند.  

 

تصویری از یک «هِرّراسوروس» (Herrerasaurus) گونۀ "ischigualastensis" و فسیل آن که در نمایشگاه «تکامل سیارۀ» (The Evolving Planet) موزۀ شیکاگوی (Chicago) ایالات متحده در معرض دید عموم گذاشته شد. منبع:

https://en.wikipedia.org/wiki/Herrerasaurus

اواسط دورۀ تریاس و حدود 230 میلیون سال قبل، سطح زمین شاهد ظهور یکی از اولین انواع دایناسورها از خانوادۀ درندگان خوفناکِ موسوم به «هِرّراسورید» (Herrerasauridae) میشود. «هِرِّراسوروس» (Herrerasaurus) دایناسوری گوشتخوار بود که روی دوپای نیرومند خود راه میرفت و میتوانست با سرعت بالا در تعقیب شکار خود بدود. مطالعات انجام شده روی فسیل این جانور که در شمال غربی آرژانتین کشف شد، نشان داد که ساختار بدن این حیوان نسبت به دایناسورهای درندۀ دوره های بعدی ابتداییتر بود. همچنین محققان طول این حیوان را 3 تا 6 متر تخمین زده اند، ولی در مورد وزنش دچار تردید شدند، به طوریکه از 70 تا 350 کیلوگرم برآورد شده که رقم بسیار نامطمئنی است.   

***

تصویری فرضی از پوستوسوکوس (Postosuchus) و گلۀ پِلاسِریاس (Placerias).

«پوستوسوکوس» خزندۀ گوشتخوار بزرگی بود که در اواخر عهد تریاس و فاصلۀ زمانی 221 تا 203 میلیون سال قبل در آمریکای شمالی میزیست. این جانور کروکودیل مانند، 4 تا 5 متر طول، 2 متر قد و بین 250 تا 300 کیلوگرم وزن داشت. آنها اغلب خزندگان گیاهخواری نظیر «پلاسریاس»ها و «دِسماتوسوکوس» یا «اِتوسور»های زره دار (Desmatosuchus or Aetosaurs) را شکار میکرده اند. پوستوسوکوسها و همچنین پلاسریاسهای شبه پستاندار جزو دایناسورها محسوب نمیشوند.

***

گلۀ پلاتیوسور (Plateosaurus)؛ طرح از: «وِلاد کُنِستانتینوف» (Vlad Konstantinov)؛ منبع عکس:

https://www.newdinosaurs.com/plateosaurus/

«پلاتیوسوروس» (Plateosaurus) دایناسور گیاهخوار عهد تریاس و به عبارتی یکی از قدیمیترین انواع دایناسورهاست که دارای بدنی به درازای ۵ تا ۱۰ متر، وزنی حدود یک تن، و گردن و دُمی دراز بوده است. این حیوان به کمک دم طویل و قوی خود می‌توانست بر روی پاهای عقبی  اش ایستاده و از برگ درختان تغذیه کند.

فسیلهای این حیوان در سراسر اروپا و همچنین گرینلند (Greenland) کشف شدند. مطالعۀ سنگواره های پلاتیوسور کمک زیادی به علم دیرین شناسی کرده است و از این حیث یکی از دایناسورهای مهم محسوب میشود. کشف فسیل‌های زیاد از این دایناسور در یک مکان، این گمان را هم برای دانشمندان به وجود آورد که این حیوانات به صورت گروهی زندگی می‌کرده‌اند.

***

تصویری فرضیِ تعدادی از خزندگان پرندۀ خانوادۀ پتروسور (Pterosaurs family). طرح از نگارنده.

ظهور خزندگان بال‌دار در اواخر عصر تریاس به وقوع پیوست. «پتروسور»ها (Pterosaurs) یا «بال انگشتیها» دسته ای از این خزندگان هواییِ دارای بال پوستی یا چرم مانندی میباشند که از دورۀ تریاس پایانی، یعنی حدود 230 یا ۲۲۰ میلیون سال پیش از خانواده‌ای به وجود آمدند که امروزه به شکل کروکودیلها تکامل یافته‌اند و تا انتهای کرتاسه، یعنی 66 میلیون سال قبل همچنان به حیات خود ادامه دادند. با اینحال دورۀ ژوراسیک عصر تنوّع و فراوانی آنها و در اشکال عجیب و اندازه های متنوّع بود.

خانوادۀ پتروسورها اولین مهره‌دارانی هستند که می‌توانسته اند پرواز کنند؛ به عبارت دیگر، این جانوران از نخستین خزندگانی بودند که توان پروازشان تکمیل شد. آنها به طور عمده گوشتخوار بوده و از حشرات، نرم‌تنان و سخت پوستان (Crustaceans) ماهیها و نیز از حیوانات کوچک مثل سوسمارها و دوزیستان و گاهی هم از دایناسورهای کوچک تغذیه می‌کردند.

واژۀ «پتروسور» از زبان یونانی به معنی «مارمولک بال‌دار» مشتق شده ‌است (ویکی پدیای فارسی، ذیل: خزندگان بال‌دار). «پِتِروداکتیلوس» (Pterodactylus) و «پِتِرانودون» (Pteranodon) از جملۀ مشهورترین جنس پتروسورها محسوب میشوند که به ترتیب در دوره های ژوراسیک و کرتاسه حیات داشته اند، و «کتزلکوآتلوس نورثِروپی» (Quetzalcoatlus northropi) و «هاتزِگوپتِریکس» (Hatzegopteryx thambema)، این شکارچیان قهار اواخر عهد کرتاسه نیز، بزرگترین و عظیمترین جانوران پرندۀ شناخته شده ای هستند که تا کنون بر روی زمین زیسته اند؛ به طوریکه در حالت ایستاده، قامتشان از 8 تا 10 متر و پهنای بالشان نیز در هنگام پرواز به 10 تا 12 متر میرسید. پتروسورها جزو دایناسورها به شمار نمیروند.

***

حیات جانوری عصر تریاس (Triassic animals). طرح از نگارنده.

*** 

2- دورۀ ژوراسیک:

دورۀ ژوراسیک (Jurassic)[10] هم دومین دوره از دوران مزوزوئیک محسوب میشود. طول زمانی این دوره به حدود 201 تا 145 میلیون سال پیش باز میگردد. از لحاظ جغرافیایی، این دوره تغییر چندانی نسبت به دورۀ ماقبل خود نکرد. در آن عصر وضع زمین و تقسیمات خشکی و وضعیّت آب و هوا، هم با دوره های قبل و هم با امروز کاملاً متفاوت بود. دریاهای بزرگ اما کم عمق، مناطق وسیعی که اکنون خشک اند را پوشانده بودند، طوری که پیشروی دریا خشکی گندوانا را به دو قسمت تقسیم کرده بود. مردابها و باتلاقهای گسترده ای در سرتاسر زمین وجود داشت که با پوشش متراکمی از گیاهان سبز بدون گل مفروش شده بودند. پیشرفتگیهای آب دریا در خشکی فراوان بود و جنگلهای باتلاقی زیاد دیده میشدند. نهاندانگان یا گیاهان گُلدار با دانه های مخفی در این زمان ظهور یافته و در درّه های وسیع و کم عمق نیز درختانی مانند سرخسهای بلند میروییدند. احتمالاً به دلیل عدم پوششهای یخی در قطب، آب و هوای دورۀ ژوراسیک در مقایسه با دوره های قبل، گرمتر و بارش باران نیز اندکی بیشتر بوده است. بنابراین، بیابانها رفته رفته کوچکتر ولی جنگلها گسترده تر و متراکمتر شدند. بارندگیهای آن دوران باعث شد که گیاهانی که به رطوبت زیادی نیاز داشتند، بتوانند تا حدّ انبوه رشد کنند. این تغییرات اقلیمی برای دایناسورها هم بسیار مناسب بود و تنوّع گونه های مختلف این جانوران را در آن دوران در پی داشت.

 

وضعیّت خشکیهای جهان در ابتدای دورۀ ژوراسیک (Early Jurassic)؛ حدود 195 میلیون سال قبل. صفحۀ ایران نیز در این تصویر قابل رؤیت است.

***

در دریاهای آن زمان در میان ماهیان غضروفی یا اِلاسموبِرانشها (Elasmobranches, Plagiostome)، کوسه ماهیها (Sharks, Hybodus)، و در بین ماهیان دُم ستاره ای نیز، ماهیهای اسکلت استخوانی گسترش چشمگیری داشته اند. وجود دریاهای کم عمق، زیستگاه بسیار مناسبی را برای مرجانها، ماهیها و خزندگان دریایی فراهم کرده بود. نخستین قورباغه ‏ها شبیه قورباغه ‏های امروزی نیز در این دوره ظهور کرده و تکامل یافتند. وجود این میزان تنوّع زیستی نشان از هوای معتدل در این دوره میدهد. در آن روزگار آب و هوای تمام کرۀ زمین معتدل تر از امروز و اختلاف درجۀ حرارت در مناطق مختلف آن بسیار کم بوده است. در اروپا و آمریکای شمالی ـ که در آن زمان به طور چشمگیری به خط استوا نزدیکتر بودند ـ هوا بسیار گرمتر از امروز بود و مناطق قطبی هنوز منجمد و یخ زده نشده بودند.

بی شکّ عصر ژوراسیک را میتوان عصر فرمانروایی خزندگان و دایناسورها دانست. دایناسورها در چنین محیط گرم و مرطوبِ همیشه تابستانی بیش از 140 میلیون سال زیستند. آنها در این دوره بسیار متنوّع و فوق العاده زیاد شدند که در بین آنها نمونه های غول پیکر و عجیب الخلقه ای پدیدار گشتند. خزندگان معروفی همچون آرکِئوپتِریکس (Archaeopteryx) و خانوادۀ پِتروسور (Pterosaur) در آسمانها، و پلِسیوسور (Plesiosaurus) و تِمنودونتوسور (Temnodontosaurus) در دریاهای عصر ژوراسیک فراوان بودند. از مشهورترین دایناسورهای این عهد میتوان به خزندگان زره دار گیاهخوار مثل استگوسوروس (Stegosaurus) و خزندگان بزرگ سوروپود[11] مانند دیپلودوک (Diplodocus) و براکیوسوروس (Brachiosaurus) اشاره کرد، و از مهمترین دایناسورهای گوشتخوار بزرگِ تِروپود[12] نیز میتوان از دیلوفوسوروس (Dilophosaurus) و آلوسوروس (Allosaurus) نام برد که هر دو به ترتیب از صیّادان مخوف ابتدای ژوراسیک (بین 201 تا 189 میلیون سال قبل) و اواخر ژوراسیک پایانی (فاصلۀ زمانی 157 تا 145 میلیون سال قبل) محسوب میشدند. البته وضع برای پستانداران فرق میکرد. این جانوران که گفته میشود از تکامل خزندگان شِبه پستاندار عصر تریاس به وجود آمده بودند، تا 140 میلیون سال بعد همچنان کم شمار باقی ماندند.

 

موقعیّت قاره ها در اواخر دورۀ ژوراسیک (Late Jurassic)؛ 152 میلیون سال قبل.

***

سمت راست: نمایی از آلوسوروس (Allosaurus) و گلۀ سوروپودها. منبع:

https://ichef.bbci.co.uk/images/ic/1200x675/p01l7fm1.jpg

سمت چپ: اسکلت سوار شدۀ آلوسوروس گونۀ "fragilis" و استگوسوروس (Stegosaurus) گونۀ "stenops". موزۀ طبیعت و علم دِنوِر (Denver Museum of Nature and Science)، ایالات متحده. منبع عکس:

https://en.wikipedia.org/wiki/User:Dinoguy2/Test/Dinosaur

تروپودهای کوچک اندامِ دورۀ تریاس، در روند تکاملی خود، به تدریج بزرگتر و قدرتمندتر و به درنده هایی مخوفی چون«آلّوسوروس» (Allosaurus) تبدیل شدند. آلوسوروس در عصر ژوراسیک (زمان زیستی بین 155-150 میلیون سال پیش) در بالاترین نقطۀ زنجیرۀ غذایی قرار داشت. این جانور جزو سریعترین دایناسورهای دونده بود و به کمک پاهای قوی خود میتوانست به خوبی بدود. میانگین طول بدن این تروپود معروف 8/5 متر و ارتفاعش نیز بیش از 5 متر بود و وزنش را هم بین 1 تا 4 تن تخمین زده اند. این شکارچی فعّال جانوران بزرگ اغلب به گیاهخواران معاصر خود، به خصوص «استگوسور»ها و «سوروپود»های جوانی که از گلّه عقب میمانده اند حمله میکرد. آرواره های بزرگ و نیرومند با دندانهای بُرّنده و اره مانندش، حتی دیپلودوکهای غول پیکر را هم به راحتی از پا در می آورده اند. واژۀ آلوسوروس به معنای «سوسمار متفاوت» یا «مارمولک جهنده» است.

***

گلۀ «جیرافاتیتان» (Giraffatitan) و دیکِرائوسوروس (Dicraeosaurus). اقتباس از:

http://atrox1.deviantart.com/art/Giraffatitan-And-Dicraeosaurus-423130234

«جیرافاتیتان» (Giraffatitan) به معنی «زرافۀ غول پیکر» دایناسوری سوروپود و گیاهخوار با میانگین 22 متر طول، و گردنی دراز و حجیم، و دُمی نسبتاً کوچک اما شلاق مانند بود که در تانزانیای عهد ژوراسیک پایانی (بین ۱۵۰ تا ۱۴۵ میلیون سال قبل) زندگی میکرد. پاهای جلویی این جانور، بلند اما پاهای عقبی اش کوتاهتر ولی ضخیمتر با انگشتان پنجه ای شکل بودند. جمجمۀ این حیوان نیز نسبت به حجم بدنش کوچک بود که یک قدامی قوسی بلند بر بالای چشم داشته که برای تنفس بکار میرفته است. در حقیقت این دایناسور به عنوان یک گونۀ آفریقایی از بِراکیوسور (Brachiosauridae) شناخته میشود که گاهی (همانند اسبهای آبی آفریقایی حال حاضر) بعضی اوقات خود را در آب رودخانه ها و کنارۀ مردابهای کم عمق سپری میکرده است. در طول چندین دهه، خانوادۀ براکیوسورها به عنوان بزرگترین دایناسورها شناخته میشدند، اما با کشف فسیل سوروپودهای عظیم الجثۀ دیگری در نقاط مختلف کرۀ زمین طی سالیان اخیر، این فرضیه به چالش کشیده شد و عنوان بزرگترین و سنگینترین دایناسور روی خشکی به سوروپودهای دیگر تعلق یافت (منبع: ویکی پدیای انگلیسی، ذیل: Giraffatitan).  

***

دو نمای فرضی از پِلِسیوسور (Plesiosaurus). طرح از نگارنده.

ردۀ «پِلیسور»ها (Plesiosaurs) خزندگان بزرگ دریاییِ (Marine Reptiles) منقرض شده ای هستند که در اواخر عهد تریاس احتمالاً از «نوتوسوروس»های کهن (Nothosaurus) پدیدار شده و تا انتهای دورۀ کرتاسه به حیات خود ادامه دادند و در طول این مدت زمان بسیار طولانی، در اشکال و اندازه های متنوّع، تکامل و در دریاهای آن روزگار گسترش یافتند.

یکی از گونه های معروف این رده، «پلسیوسور» (Plesiosaurus) نام دارد. ظهور این جانوران در عهد ژوراسیک (فاصلۀ زمانی حدود 200 تا 176 میلیون سال پیش) اتفاق افتاد. این پلسیوسورهای 3 تا 5 متری دارای سری کوچک، گردنی دراز و دست و پاهایی باله مانند برای شنا بوده و از جانوران دریاییِ اطراف محیط آبی خود مثل ماهیها و نرمتنان و بلمنیتها تغذیه میکرده اند.

***

سنگوارۀ لیوپِلورودون (Liopleurodon)؛ موزۀ فسیل شناسی توبینگن (Tübingen) آلمان. عکس فسیل از:

https://en.wikipedia.org/wiki/Liopleurodon

«لیوپلورودون» (Liopleurodon) جنس دیگری از پلسیوسورها بود. این خزندۀ دریایی غول پیکر، شکارچی بزرگ و مخوف دریاهای اواسط تا اواخر ژوراسیک (حدود 160 تا 155 میلیون سال قبل) محسوب میگشته که در آبهای اروپای آن روزگار زیست داشته است. برخلاف پلسیوسور، لیوپلورودون گردنی کوتاه اما سری بسیار بزرگ داشت و میتوانسته هر جانوری را شکار کند و آن را ببلعد. همچنین به نظر میرسد بزرگترین گونۀ آن بیش از 6 متر طول داشت و چهار دست و پای باله ای شکل اما قوی آن نیز نشان از آن دارد که لیوپلورودون شناگری قدرتمند اما سریع بوده است. البته در گذشته طول این حیوان را 15 تا 20 متر برآورد میکردند که بسیار اغراق آمیز بود، لیکن با کشف سنگواره های بیشتر و کاملتر از این جانور، برآوردهای قبلی باطل و طول 6 متر برای اندازۀ این جانور پذیرفته شد (منبع: ویکی پدیای انگلیسی، ذیل: Liopleurodon)

نکتۀ قابل ذکر اینکه، تمام خزندگان ردۀ پلیسوسور هرگز دایناسور نبودند اما چون خزنده بودند لذا با این دسته از جانوران خویشاوند محسوب میشوند، و اگرچه همۀ گونه های آن در دریاها و اقیانوسها زندگی میکردند، لیکن این نکته را هم بایست در نظر داشت که، تمام خزندگان آبزی باستانی چه در اقیانوسها و دریاها و چه در مردابها و رودخانه ها، همگی برای تنفّس نیاز به اکسیژن هوا داشته و گهگاه ناچار میشدند برای نفس کشیدن همانند خزندگان حال حاضر (مثل لاکپشتها و کروکودیلها و تمساحها و...) و نیز پستاندران آبزی امروزی (نظیر شیرهای دریایی، دلفینها و والها) به سطح آب آمده سر خود را از آب بیرون بیاورند و از اکسیژن هوا تنفس نمایند.

***

جانوران عصر ژوراسیک (Jurassic animals). طرح از نگارنده.

*** 

3- دورۀ کرتاسه:

دورۀ کرتاسه (فاصلۀ زمانی حدوداً 145 تا 66 میلیون سال پیش) هم سومین و آخرین دوره از دوران مزوزوئیک میباشد. این دوره 65 تا 70 میلیون سال به طول انجامید و از این لحاظ طولانی‏ترین دوره از دوران مزوزوئیک محسوب میشود. در این زمان نیز جابجایی صفحات تکتونیکی پوستۀ زمین یا جابجایی قارّه های زمین[13] همچنان ادامه داشت و با ایجاد شکافهای بسیار عظیم در سطح ابرقاره های لوراسیا و گندوانا، شکل اولیۀ قاره هایی که امروز میشناسیم، پدید می آید. در اوایل این دوره قارّۀ آفریقا از آمریکای جنوبی جدا شده و به تدریج از یکدیگر فاصله میگیرند و اقیانوس اطلس نیز گسترده تر شده و بسیاری از خشکیها هم به زیر آب دریاها فرو میروند.

آب و هوا هم در دورۀ کرتاسه گرم و معتدل بود و حالت فصلی به خود گرفته بود؛ یعنی در برخی نواحی، فصول پُرباران و کم باران و در بعضی دیگر، زمستان و تابستان پدید آمد. همچنین دانشمندان بر این باورند که هوای زمین در ۹۱ الی ۹۲ میلیون سال قبل به مدّت 200 هزار سال به حدّی گرم بود که تنها 50 تا60 درصد قارّۀ قطب جنوب پوشیده از برف و یخ بوده است.

 

شکل خشکیهای زمین تا اواسط عهد کرتاسه (Late Cretaceous)؛ 94 میلیون سال قبل.

***

در دنیای جانوری عهد کرتاسه هم تک یاختِگان گسترش چشمگیری داشته اند. این شکوفایی بیشتر در میان فُرامینیفرهای کوچک نظیر گِلوبوترانکانا (Globotruancana) دیده میشود. بی‏ مهره گانی چون آمونیتها و بِلِمنیتها (Belemnites) هنوز هم در دریاها و اقیانوسهای این دوره وجود داشتند و انواع ماهیهای اسکلت استخوانی نیز گسترش یافتند. بر روی خشکی هم اگرچه گیاهان بازدانه و نهاندانه به مانند دوره های قبلی در سطح زمین پراکنده و فراوان شدند، اما تغییراتی در این گیاهان ایجاد شد که به تغییر و دگرگونی در گروههای اصلی گیاهخواران انجامید؛ یعنی از جمعیّت برخی گروهها مثل سوروپودهای غول پیکر کاسته و در عوض جای آنها را به گونه های دیگری از گیاهخواران داده است. همچنین رویش درختان گُلداری چون ماگنولیا که خیلی زود تمام طبیعت آن روزگار را فرا گرفته بود، به تکامل انواع جدیدی از حشرات دامن زد. به طور کلی، بسیاری از جنگلهای آن دوران پوشیده از گیاهان مخروطی (برگ سوزنی "Coniferes") و سیکاس (Cycad) شده بود، اما درختان برگ پهنی چون بلوط و راش نیز وجود داشت.

در مجموع در این عصر، تکامل خزندگان عظیم الجثّه به ویژه خزندگان بزرگ گوشتخوار، پرنده و دریایی ادامه داشت و در اواخر این دوره نیز، علاوه بر مهره‌داران قبلی، اولین مارها از گروهی از مارمولکهای بی دست و پا یا دست و پا کوتاه و همچنین نخستین پستانداران حقیقی کوچک ظاهر میشوند.

 

جهان در اواخر دورۀ کرتاسه (Latest Cretaceous)؛ حدود 70 میلیون سال قبل.

***

با تمام این احوال، اواخر کرتاسه مصادف با انقراض بسیاری از جانداران از جمله آمونیتها، بلمنیتها و از همه مهمتر دایناسورها بود. ممکن است این سؤال پیش آید که چه عامل یا عواملی باعث از بین رفتن این جانداران شده است؟

زمین شناسان و دیرینه شناسان دلایل مختلفی ارائه داده اند؛ از جمله: تغییرات آب و هوایی مثل کم شدن دما و رطوبت متغیّر ناشی از کوهزایی آلپ؛ حوادثی نظیر زلزله و آتشفشان؛ گسترش دایناسورهای گیاهخوار و چرای بیش از حدّ و در پی کاسته شدن منابع غذایی که منجر به از بین رفتن آنها و سپس گوشتخوارانی شد که از این گیاهخواران تغذیه میکردند؛ کمبود اکسیژن و در مقابل، افزایش گاز کربنیک در جوّ؛ توسعۀ پستانداران و تغذیۀ آنها از تخمهای دایناسورها که منجر به کاهش جمعیّت این دسته از خزندگان شد؛ شایع شدن یک نوع بیماری فراگیر بر اثر گزیدگی با نیش حشرات حامل میکروب طی یک دورۀ طولانی؛ برخورد ناگهانی یک جرم فضایی بزرگ مثل شهاب سنگ یا سیّارک (Asteroid) و یا ستارۀ دنباله دار به زمین؛ و مواردی دیگر را در این نابودی بزرگ مؤثر میدانند.

عده ای از پژوهشگران معتقدند که دایناسورها به طور طبیعی منقرض شده اند؛ یعنی انقراض آنها کاملاً به صورت طبیعی رخ داده است. امّا در این میان، دانشمندان دیگری نیز بر این باورند که عامل اصلی انقراض خزندگان بزرگ اواخر کرتاسه آتشفشانها بوده اند؛ برای مثال، گدازه های ایجاد شده از فورانهای گستردۀ آتشفشانی در مرکز هند، برای پوشاندن سطحی معادل مساحت ایالتهای آلاسکا و تگزاس آمریکا کافی بود تا به انقراض نسل دایناسورها منجر شود. افزایش بیش از حدّ گرد و غبار ناشی از این فوران موجب بروز تاریکی و در نتیجه سرما شده و این برای چنین خزندگان غول پیکری عوارض زیان باری در پی داشته است. از این حالت به زمستان آتشفشانی تعبیر نموده اند. حتّی افزایش دی اکسید کربن باعث تغییرات اقلیمی در جوّ کرۀ زمین نیز شد. این گاز مخرّب، حرارت درونی زمین را در خود جذب کرده و موجبات گرم شدن کرۀ زمین و بیابان زایی را فراهم آورده است.

برخی دیگر از دانشمندان نیز عامل انقراض دایناسورها را شهاب سنگ یا سیّارکها میدانند. ایدۀ فرضیۀ برخورد شهاب سنگ بزرگ با زمین در حدود 66 میلیون سال پیش و انقراض عمومی موجودات به وسیلۀ آن، توسط فیزیکدانی به نام لوئیس آلوارز (1988-1911 "Luis Alvarez") و پسرش والتر (Walter) که یک زمین شناس بود، در سال 1980م پایه ریزی و مطرح شد. آنها برای اثبات نظریۀ خود که به طور گسترده ای مورد استقبال قرار گرفته شده بود، لایۀ نازکی از خاک رُس سرشار از عنصر کمیاب ایریدیوم را کشف کردند که سندی مبنی بر برخورد شهاب سنگ به زمین است؛ زیرا معمولاً ایریدیوم در اجرام آسمانی یافت میشود. حتّی چاله های بزرگی که بر اثر برخورد مهیب شهاب سنگها به زمین ایجاد شده اند (گودال برخوردی "Impact Crater") را مدّ نظر قرار دادند.

در سال 1987م دهانۀ عظیمی در کف دریا در مجاورت نووا اسکوتیای کانادا (Nova Scotia, Canada) پیدا شد. قطر این دهانه حدود 45 کیلومتر است. دانشمندان حدس میزنند که ایجاد چنین دهانه ای در این منطقه فقط میتوانسته توسط برخورد یک جسم بسیار بزرگ مانند شهاب سنگ یا ستارۀ دنباله دار با وزنی قریب چند میلیارد تن با زمین صورت گرفته باشد.

همچنین، چاله ای دیگر موسوم به چیکشولوب (Chicxulub crater) که در سواحل شبه جزیرۀ یوکاتان در جنوب مکزیک[14] واقع شده است را میتوان نام برد. گودال یوکاتان در سال 1990م کشف شد و قطر آن نیز 180 کیلومتر برآورد شده است. چنین وسعتی نشان میدهد که قطر شهاب سنگ مذکور حدود ده کیلومتر و سرعتش در لحظۀ برخورد به زمین حدود 100 هزار کیلومتر بر ساعت بوده است. چاله های نووا اسکوتیا و یوکاتان و نیز گودال شیوا (Shiva crater) در سواحل هند، شاید مکانهایی هستند که سنگهای آسمانی بزرگی به آنها اصابت نموده و باعث بروز چنین فاجعه ای شده اند.

محققانی که نظریۀ انقراض آلوارز را پذیرفته اند و شهاب سنگها را عامل فاجعۀ بزرگ انقراض کرتاسه ـ ترشیاری میدانند بر این باورند که برخورد آنی شهاب سنگهای فوق (که بین 5 تا 15 کیلومتر عرض داشته اند) با زمین، احتمالاً موجب انفجار عظیم و تبخیر شهاب سنگها شده و انبوهی از خاکستر، گازهای داغ و غبار را وارد جوّ یا اتمسفر کرده است، به طوریکه باعث بارش بارانهای اسیدی و جلوگیری از حرارت و تابش نور خورشید به سطح زمین شده و محیط را برای ماهها تاریک و دما را بسیار سرد کرده است. در نتیجه گیاهانی که برای عمل فتوسنتز نیاز مبرم به نور خورشید داشتند از بین رفته و به دنبال آن، جانورانی که از این گیاهان استفاده میکردند و سپس گوشتخوارانی که از گیاهخواران تغذیه مینمودند، نابود شدند. این دانشمندان معتقدند که این برخورد علاوه بر نابودی جانداران، موجب آتش سوزیهای گسترده، سیل و زلزله و شاید آلودگیهای رادیواکتیوی نیز شده است. به عبارت دیگر، این حادثه تا حدودی محیط زیست جانداران را تحت تأثیر قرار داد. تحقیقات انجام شده در طبقات رسوبی اواخر کرتاسه در بعضی نقاط زمین و وجود رسوبات دودآلود، تصوّر برخورد شهاب سنگ و یا ستارۀ دنباله دار به زمین را در میان اکثر پژوهشگران تقویت میکند.

ناگفته نماند طی تحقیقات و مطالعات تازۀ دیگری که از سوی دانشمندان مربوطه صورت گرفت، برخورد شهاب سنگ به ذخایر عظیمی از نفت خام در منطقۀ یوکاتان، دلیلی بر تسریع انقراض دایناسورها اعلام شد و اطلاعات جدید نشان داد که میان نفت خام و نابودی دایناسورها هم ارتباط مستقیمی وجود داشته است؛ یعنی شهاب سنگی که دهها میلیون سال پیش راهی اتمسفر زمین شد، هنگام برخورد به شبه جزیرۀ یوکاتان، دقیقاً سر از جایی درآورد که ذخایر عظیمی از نفت خام در زیر آن قرار داشت. با برخورد شهاب سنگ به این قسمت از سطح زمین و در نتیجه، سوخته شدن نفت خام هنگفت این منطقه از جهان، میلیاردها تن خاکستر تولید و روانۀ آسمان شد. این میزان تصادم آنقدر کافی بود که مانع از رسیدن نور خورشید به زمین و به دنبال آن سرمایش این سیاره به مدّت یک دهه گردد و بدین ترتیب باعث نابودی حدود ۷۵ درصد از تمام گونه های زیستی ساکن در زمین که دایناسورها تنها بخشی از آنها بودند، شود.

جدا از تمام این فرضیّاتی که توضیحِ آن داده شد، کشف فسیلهای جدید دایناسورها در نواحی اقیانوس منجمد شمالی، انقراض این جانوران را بسیار سریع و ناگهانی و در مدت زمانی کوتاهتر از آنچه که در نظریه‌های قبل آمده است نشان داد، و به همین دلیل، عامل اصلی نابودی دایناسورها و جانداران دیگر در اواخر کرتاسه همچنان به صورت یک معمّا و راز باقی مانده است.

 

نمایی از چالۀ یوکاتان (Yucatan) که حدود 66 میلیون سال پیش از برخورد یک سیّارک یا اخترواره به زمین در محدودۀ خلیج مکزیک ایجاد شد. این حفره زیر خروارها رسوب مدفون است، امّا در نقشه های مهندسی و دقیق این منطقه به وضوح دیده میشود. در این تصویر هم نقطۀ برخورد سیّارک به زمین و نقشۀ گراویتۀ دهانۀ چیکشولوب (Chicxulub crater) نشان داده میشود. اقتباس از: نشنال جئوگرافیک (National Geographic)، به نقل از: سازمان فضایی آمریکا (NASA).  

***

سمت راست: تصویر فرضی از اسپینوسوروس (Spinosaurus). تصویر سمت چپ: اسکلت بازسازی شدۀ یک اسپینوسوروس؛ موزۀ ملی طبیعت و علم توکیو (ژاپن)؛ عکس از:Kabacchi؛ منبع:

https://www.flickr.com/photos/kabacchi/4078770483

در روند تکامل برخی دایناسورهای شکارچی، گونه هایی به وجود آمدند که رفته رفته قدرتمندتر و از نظر اندازه غول پیکرتر میشدند. «اِسپینوسوروس» یا «اِسپاینوسوروس» (Spinosaurus)، معروف به «غول بزرگ ماهی‌خوار» یا «سوسمار تیغه پشتی» یکی از همین دایناسورها بود. اسپینوسوروس دایناسوری عظیم الجثّه با 17 یا 18 متر طول و 6 متر ارتفاع بود و وزنش را هم از 6 تا بیش از 20 تن تخمین زده اند. به همین جهت، این موجود بزرگترین گوشتخوار شناخته شدۀ خشکیهای زمین است. البته در گذشته تصوّر بر این بوده که «تیرانوسوروس» (Tyrannosaurus) بزرگترین گوشتخوار روی زمین است، لیکن امروزه مشخص شد «اسپینوسوروس» از «تیرانورسوروس» و «جیگانوتوسوروس» (Giganotosaurus) و حتی دایناسور گوشتخوار هم عصر خود یعنی «کارکارودونتوسوروس» (Carcharodontosaurus) هم بزرگتر و درنده تر بود.

این حیوان در اوایل دورۀ کرتاسه تا میانه های این عهد (حدوداً بین 112 تا 93 میلیون سال قبل)، در محدوده ای که اکنون شمال آفریقاست و شاید قسمتهایی از آمریکای شمالی زندگی میکرد. بقایای این دایناسور تروپرود اولین بار در مصر کشف و در آلمان نامگذاری و رونمایی شد اما در جنگ جهانی دوم و در خلال بمباران متفقین به کلی نابود شد. فسیلهای جدیدی هم که طی یکی دو دهۀ اخیر از این جانور مثلاً در مراکش یافت شدند، بسیار ناقصند و حتی برای بازسازی قسمتهایی از اسکلت دایناسور مثل جمجمۀ بزرگش، از استخوان بندی و جمجمۀ سایر «اسپینوسورید»ها (Spinosauridae) نظیر «باریونیکس» (Baryonyx) الهام و کمک گرفته شد. در بررسی و مطالعۀ سنگوارۀ اسپینوسوروس (که فقط جمجمۀ تقریباً ۱۷۵ سانتیمتری و ستون فقرات آن تشریح شده اند) مشخص شد که او از جمله دایناسورهای گوشتخواری میباشد که دارای فکی قدرتمند و دندانهای بزرگ و منحصر بفردی بوده است. شکل پوزۀ این جانور هرچند شبیه کروکودیلهاست، اما آناتومی مشابه بقیۀ دایناسورهای گوشت‌خوار دارد. نوک باریک و گرد پوزه، به این جانور حتی بهتر از کروکودیل‌ها به یافتن ماهیها کمک میکند، چرا که حس‌گرهای فشار آب که روی نوک پوزۀ اسپینوسوروس قرار دارند، به اعصاب حسی داخل استخوان متصل شده و به مغز این جانور میرسند. این حس ششم آبی به همراه دستان بلند با چنگالهای بسیار بزرگ و بُرّنده اش، به کمک اسپینوسوروس می‌آمدند تا حتی در آب‌های کدر و عمیق و گل‌آلود هم بتواند به راحتی ماهی‌های مورد علاقه‌اش را صید و به بیرون از آب پرتاب کند. ستون فقرات در این دایناسور نیز به شکل تیغه یا زائده ای 1/5 تا 2 متری به طرف بیرون گسترش یافته‌ و ساختاری برآمده و بادبانی شکل به وجود آورده‌ بود. شاید از این ستون فقرات به منظور تنظیم دما یا برای پیدا کردن جفت و یا ترساندن دیگر دایناسورهای درّنده استفاده میکرده؛ هرچند که هنوز کاربرد اصلی این تیغه ها برای دانشمندان مشخص نشده است.

اسپینوسوروسها شناگران قابلی بوده و میتوانستند با پاهای پرده‌دارشان به خوبی در آب شنا کنند. اره‌ماهیهای غول‌آسایی که آن زمان در آب‌های رودخانه‌های آفریقا زندگی می‌کردند، عمده غذای این درندگان ماقبل تاریخ را تشکیل میداده اند. البته در مواقعی که غذا کم بود و یا در وقت گرسنگی زیاد، به شکار دیگر دایناسورها میپرداخته و در صورت لزوم گاهی به لاشخوری هم رو می آوردند. 

 

مقایسۀ تخمینی اندازۀ یک دایناسور اسپینوسوروس (Spinosaurus) با یک انسان 180 سانمتیمتری.

***

تصویری از یک تیرانوسوروس (Tyrannosaurus). عکس از:

https://jfhdigital.com/illustration/animals/tyrannosaurus-attack-3

«تیرانوسوروس» یا «تی. رِکس» (T. rex) به معنای «سوسمار حاکم ستمگر» یکی از بزرگترین درندگان ادوار زمین و از معروفترین و برجسته ترین گوشتخواران اواخر عهد کرتاسه به فاصلۀ زمانی 95 تا 65 میلیون سال پیش بود که در سرتاسر آمریکای شمالی زندگی میکرده است. این تروپود بزرگ، تا 6 متر قد، 12 تا ۱۳ متر طول و وزنی معادل 5 تا 7 تن داشته‌ و نیز دارای سری به اندازۀ 1/5 متر با آرواره هایی بسیار قوی و دندانهایی به اندازۀ 15 تا 17 سانتیمتر، دستانی کوچک با دو انگشت اما نیرومند و پاهایی قوی بوده است. این جانور، «اِدمونتوسوروسها» (Edmontosaurus) که از گروه دایناسورهای گیاهخوار «اردک‌منقار» یا «منقار اردکی» (Hadrosaurs, Hadrosauridae) بوده و در کرتاسۀ پایانی در حکم گیاهخواران اصلی جانشین سوروپودها شده بودند و نیز دایناسورهای راستۀ «سِراتوپسین» یا «شاخ چهره گان» (Ceratopsians) مثل «تِریسِراتوپس» (Triceratops) را شکار میکرده و جدّیترین دشمن و شکارچی آنها محسوب میشده است؛ هرچند برخی دیرین شناسان گمان میکنند که او بیشتر یک لاشه‌خوار بوده ‌است تا یک شکارچی. با این وجود، این را هم باید در نظر داشت که چون تری سراتوپسها (به عنوان یکی از معروفترین و نیرومندترین دایناسورهای گیاهخوار اواخر عهد کرتاسه) به صورت گلّه ای زندگی و چَرا میکردند و به دو شاخ تیز و بلند جهت دفاع از خود مجهز بودند؛ لذا تی رکسها در حمله به این جانوران نیرومند جانب احتیاط را پیش میگرفتند.

 

اما اسم «تری سراتوپسها» را هم از سه شاخ واقع بر روی سرش گرفته اند که دو شاخ بلند عقبی احتمالاً برای حفاظت استفاده میشدند. این خزندگان چهارپای نیرومند همچنین دارای پوزه ای منقاری شکل، زرۀ چین دار و صفحۀ استخوانی بودند که پشت گردن را پوشش می داده است. این جانوران طولی بین 8 تا 9 متر و درازایی در حدود 3 متر داشته و میانگین وزنشان هم به بیش از 6 تن میرسیده است.

***

شکل فرضیِ بازسازی شده از یک «موساسور» (Mosasaurus). طرح از نگارنده. 

«موساسور»ها یا «سوسمارهای رودخانۀ مِیوس» (Meuse river) که اولین بقایای فسیلی اشان به سال 1764م، در یک معدن سنگ آهک در منطقۀ «میوس» واقع در «ماستریخت» (Maastricht) هلند کشف شد، یک گروه منقرض شده از خزندگان بزرگ دریایی بودند که از حدود 92 میلیون تا انتهای کرتاسه یعنی 66 میلیون سال پیش زیسته داشته اند. کوچکترین گونۀ موساسور یعنی «دالّاسور» (Dallasaurus) کمتر از یک متر طول، و بزرگترین گونۀ شناخته شدۀ آن موسوم به «هوفمانی» (M. hoffmannii) هم تا 17 متر درازا داشتند. مابقی گونه ها نیز تا 4 متر رشد معمول آنها بوده است.

موساسورها آرواره هایی شبیه به کروکودیل، بدنی کشیده و کارآمد، باله هایی پدالی شکل، و دُمی مناسب برای شنا داشته اند. شواهد جدید نشان میدهد که بسیاری از موساسورهای تکامل یافتۀ بزرگ، همانند کوسه ها و برخی ایکتیوسورهای (Ichthyosaurs) منقرض شده، در انتهای دُمشان حالتی هلالی شکل جهت افزایش سرعت شنا و تغییر ناگهانی مسیر حرکت خود داشته اند. بنابراین موساسورها شناگران قدرتمندی بودند و به خوبی به زندگی در دریاهای کم عمق و گرم دورۀ کرتاسه سازگار یافته اند. این خزندگان بعد از انقراض ایکتیوسورها و پلسیوسورها، به یکی از مهمترین خزندگان بزرگ دریایی و در حقیقت شکارچیان دریایی غالب و بسیار مخوف عصر خود تبدیل شدند. آنها به همراه «کِرونوسور»ها (Kronosaurus) و «تایلوسور»ها (Tylosaurus) فرمانروای مطلق دریاها و اقیانوسهای تمام عصر کرتاسه محسوب میشدند. همۀ این خزندگان دریایی فوق جزو دایناسورها نمیباشند (منبع: دانشنامۀ آزاد ویکی پدیای انگلیسی، ذیل عنوان: Mosasaur).

***

دستۀ ماهیان زیفاکتینوس (Xiphactinus). عکس از نشنال جئوگرافیک:

http://www.nationalgeographic.com/seamonsters/photogallery/xiphactinus_wallpaper.html

زیفاکتینوس (Xiphactinus) نوعی ماهی درندۀ غول پیکری که در دوران زمین شناسی اواخر عهد کرتاسه و محدودۀ زمانی 87 تا 65 میلیون سال پیش در جاییکه هم اکنون در مرکز آمریکای شمالی واقع شده، میزیسته است. طول این ماهی بزرگ استخوانی بین 4/5 تا 6 متر بود؛ با اینحال شناگر بسیار ماهری هم بوده و میتوانسته است با سرعت بر سطح آب اقیانوسها حرکت کند. همچنین دندانهای تیز و آرواره‌های بسیار قوی اش، از او یک شکارچی مخوف و توانمند ساخته بودند و البته توانایی شکار ماهیان بزرگ و سایر موجودات با طول بیش از 2 متر را هم داشت؛ هرچند خود نیز توسط کوسه های ماقبل تاریخ شکار میشده است (منبع: http://raazebaghaa.ir/thread2349.html).

***

جانوران عهد کرتاسه (Cretaceous animals). طرح از نگارنده.

*** 

پینوشت:

1- نک: سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛ بخش 2: حیات جانوریِ دوران پالئوزوئیک؛ نوشتۀ محسن محرابی، وبلاگ تاریخ و علم:

http://historyandscience.blog.ir/post/paleozoic-animals

2- دوران مزوزوئیک (Mesozoic) را میانه‌زیستی نیز میخوانند که از دو کلمۀ "Meso" به معنی میانی و "zoa" یعنی حیات ترکیب یافته است.

3- بازدانگان (Psilophytales, Gymnosperme) گیاهانی هستند که دانه هایی بدون محافظ داشته و بیشتر میوه مخروطی (Ginkgoales) بوده اند. در آن زمان بازدانگان شامل انواع کاجها، جِنکگوها (Ginkgo) و سرخسها (Filicopsida, Polypodiophyta) میشدند. گیاهان بازدانه در اواخر دوران پالئوزوئیک رشد نموده و در اوایل دورۀ کرتاسه حکمفرما شدند.

4- گیاهان نهاندانه (Angiosperme, Ginkgophyta) گیاهانی هستند که دانه های خود را می پوشانند و شامل گیاهان گُلدار میشوند. این نوع از گیاهان در طی دوران کرتاسه حکفرمایی نموده و نسل خود را تا به امروز ادامه داده اند.

5- واژۀ تریاس (Triassicرا نخستین بار آلبرتی (Alberti) زمین شناس آلمانی در سال 1834م برای نامگذاری رسوبات لرن (Luraien) در جنوب آلمان بکار برد. رسوبات دورۀ تریاس از سه قسمت کاملاً مشخص کوپر (Keuper)، موشل کالک (Muschelkalk) و بونتسانداشتاین (Buntsandstein) تشکیل شده اند که به ترتیب بخشهای بالایی، میانی و زیرین را شامل می‏شوند. تریاس در زبان یونانی به معنی سه قسمتی است.

6- نامگذاری دورۀ کرتاسه (Cretaceousنخستین بار در سال 1822 توسط آمالیوس دالوا (Omalius Dhalloy) براساس رسوبات کربناتۀ گِل سفید (Craie = Chalk) واقع در غرب اروپا انجام گرفت. این دوره به دو دورۀ کرتاسۀ پیشین و کرتاسۀ پسین تقسیم میگردد. گالیک (Gallic Epoch) هم بخش میانی دورۀ کرتاسه محسوب میشود که فاصلۀ زمانی حدود 127 تا 89 میلیون سال پیش بود.

7- عقیده بر آن است که تراپسیدها (Therapsids, Therapsida) خزندگان شبه پستانداری بودند که در پایان عصر تریاس به پستانداران واقعی تبدیل شدند.

8- آروکاریا (Araucaria) گونه ای از درختان کاج هستند.

9- حشرات با دگردیسی کامل (Metamorphosis, Metamorphose) یا کامل دگردیسیان (Holometabola, Endopterygota).

10- دورۀ ژوراسیک (Jurassicنام خود را از منطقۀ ذغال دار جنوب اروپا موسوم به ژورا (Jura) گرفته است. رسوبات این دوره به سه دورۀ ژوراسیک پسین یا بالایی (Malm)، میانی (Dogger) و پیشین یا زیرین (Liassic) تقسیم می‏شود.

11- سوروپودها (Sauropods, Sauropoda) گروهی از دایناسورهای گیاهخوارِ عظیم الجثّۀ چهارپا با گردن و دُمی دراز و سری کوچک بوده اند. گردن طویلشان این جانوران را قادر میساخت که برگهای قسمتهای بلند درختانی را که دیگر دایناسورهای گیاهخوار نمیتوانستند به آنها برسند، چیده و بخورند. البته دندانهای گیره مانند این دسته از دایناسورها با تغذیه از برگ درختان سازگار یافته بود. سوروپودها از جانوران شاخص و فراوان عصر ژوراسیک میباشند.

12- تروپودها یا دَدپایان (Theropoda, Theropods) زیرراسته ای از دایناسورهای دوپای گوشتخوار آغازینی بودند که احتمالاً از اجداد پرندگان امروزی محسوب میشدند.

13- بحث نظریۀ جابجایی قاره ها (Continetal drift) اولین بار در سال 1912 توسط آلفرد وگنر (Alfred Wegener) دانشمند آلمانی مطرح شد.

14- Yucatan peninsula, Southern Mexico or Gulf of Mexico

 

منابع و مآخذ:

الف) کتابنامه:

- آسیموف، ایزاک؛ آیا ستاره های دنباله دار دایناسورها را کشته اند؟، ترجمۀ محمدرضا غفاری، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374.

- استنلی، استون ام.؛ زمین شناسی تاریخی، ج1، ترجمۀ محمدجعفر صادق الوعد و منصور قربانی، بندرعباس: دانشگاه هرمزگان، 1380.  

- تامسن، دیوید؛ جا به جایی قارّه ها، ترجمۀ حسین دانش فر، تهران: فاطمی، 1366.  

- حسینی، احمد؛ فسیل ها، تهران: مدرسه، 1390.

- خسروتهرانی، خسرو؛ چینه شناسی و رخدادهای زمین شناسی، تهران: دانشگاه تهران، 1386.

- داستانپور، محمد؛ زمین شناسی تاریخی، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1380.

- شایگان، غلامعلی؛ اشراقی، ابراهیم؛ زمین شناسی تاریخی، تهران: پیام نور، 1384.  

- شفیقی، سیروس؛ مدنی، حسن؛ زمین شناسی عمومی، تهران: پلی تکنیک، 1337.

- لوتگن، فردریک ک.؛ جی، ادوارد؛ تاربوک؛ مبانی زمین شناسی، ترجمۀ دکتر رسول اخروی، تهران: مدرسه، 1374.

- مالام، جان؛ وودوارد، جان؛ اطلس دایناسورها، ترجمۀ فؤاد والی، تهران: پیام آزادی، 1390.  

- وایس، پل؛ کوف، ریچارد؛ دانش زیست شناسی (1)، ترجمۀ حمیده علمی غروی و حسین دانش فر و مرتضی هنری، تهران: چاپ و نشر ایران، 1368.

- ویلسون، لومیس و ستیوز؛ گیاه شناسی، ج2، ترجمۀ فاطمۀ مقدم و فریدون ملک زاده، تهران: دانشگاه تهران، 1369.

 

ب) سایتها و وبلاگها:

یافته جالب دانشمندان؛ نفت خام دایناسورها را منقرض کرد؛ خبرگزاری مهر، شناسۀ خبر: 3714821، شنبه ۲۶ تیر ۱۳۹۵: 

http://www.mehrnews.com

http://atrox1.deviantart.com/

http://csotonyi.com/galleries/

http://daanestanihaa.ir/?p=2606

http://daneshnameh.roshd.ir/

http://marchan-forest.blogspot.com/

http://paleo-king.deviantart.com

http://prehlife.weebly.com/masato-hattori1.html

http://raazebaghaa.ir/

http://www.karencarr.com/

http://www.nationalgeographic.com/

http://www.ngdir.ir/

http://www.prehistoric-wildlife.com/species/p/plateosaurus.html

http://www.stratigraphy.org/

https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B1

https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D9%87

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%DA%A9

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%87

https://www.newdinosaurs.com/

 

ج) فیلمها و مستندها:

“Spinosaurus Fishes For Prey” (Planet Dinosaur, BBC).

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی