تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در این وبلاگ سعی بر آن است که به موضوعات مختلف علمی و تاریخی با تکیه بر منابع و شواهد موثق و معتبر پرداخته شود. بنابراین هدف، آشنایی خوانندگان عزیز با مباحث علمی و تاریخی و نیز امکان تبادل نظرات و اطلاعات علمی طرفین است.

آخرین نظرات

دانکلوستئوس (Dunkleosteus)

چهارشنبه, ۲۷ بهمن ۱۳۹۵، ۰۷:۵۵ ب.ظ


محسن محرابی


در دورۀ سیلورین (Silurian؛ بین 443 تا 419 میلیون سال پیش) برای اولین بار گروهی از ماهیان ظاهر شدند که دارای خصوصیّات و شکل و ظاهری عجیب و ابتدایی بودند. تکامل آنها تا دورۀ دوونین (Devonian) و شاید کربونیفر (Carboniferous؛ فاصلۀ زمانی بین 359 تا 299 میلیون سال قبل) ادامه داشت و در این مدّت زمان طولانی، از نظر شکل و اندازه و وزن، متنوّع و بعضی از آنها بسیار بزرگ جثّه شدند. در بین این دسته از ماهیهای عظیم الجثّه میتوان به دانکِلوستِئوس (به معنی دانکل استخوان "Dunkle's Bone") اشاره کرد. این ماهی اولیه و زره دار دورۀ دوونین شاید نخستین جانور درنده‌خویی بوده که بین 380 تا 360 میلیون سال پیش ظاهر شده و در آبهای کم عمق و نیمه گرم آن زمان زندگی کرده است. این حیوان از ردۀ پلاکودِرمی (Placodermi)[1]، راستۀ آرترودیرا (Arthrodira)[2]، و بزرگترین عضو خانوادۀ ماهیان گوشتخوار ترسناک موسوم به Dinichthyidae محسوب میشود. البته بعضی از دانشمندان دیرینه شناس معتقدند که به سبب ساختار ابتدایی فک این ماهی، میبایست آن را از خانوادۀ Dinichthyidae خارج کرد و در دستۀ Pachyosteomorpha قرار داد.

در رابطه با اندازه و وزن این ماهی بزرگ ماقبل تاریخ، برآوردهای مختلفی صورت گرفته و مشخص نیست که این جانور دقیقاً چه اندازه و وزنی داشته است. در هر صورت به نظر میرسد این ماهی منقرض شده به طور میانگین طولی حدود 6 متر داشته است (بین 8 تا 10 متر هم گفته اند). وزنش را هم بین 1 تا 3/5 (و حتی تا 4/5) تن تخمین زده اند. بنابراین از این منظر، در بین ماهیان زره پوشِ هم راسته و هم ردۀ زمان خود، شاید بزرگترین و سنگینترین گونه ای بوده که تاکنون زیسته است. همچنین فاقد دندان بوده و به جای آن دارای صفحات استخوانی تیز برآمده (دو جفت تیغه یا صفحۀ آرواره ایِ تیزِ منقار مانند) در زیر فک بالایش بوده است که برای پاره کردن گوشت و دونیم کردن بدن شکار به کار میرفته اند. بنابراین، با توجه به این ویژگی و نیز اندازۀ سر بزرگ پوشیده شده از صفحات استخوانی اش، میتوان دریافت که این حیوان قادر به خوردن هر گونه جانوری در محیط خود بوده و از این جهت از خوفناکترین و برترین شکارچیان اعماق دریاهای آن دوران نیز محسوب میشده است. با اینحال به نظر می آید که عمده غذای او را آمونیتها، ماهیهای پلاکودرم کوچکتر، کوسه ماهیهای اولیه و سایر جانداران و گاهی لاشۀ حیوانات و باقی ماندۀ غذای دیگر شکارچیان دریایی تشکیل میداده است. 


جمجمۀ زرهی و استخوانی Dunkleosteus terrelli؛ موزۀ تاریخ طبیعی کلیولند در ایالت اوهایوی آمریکا. منبع: www.cmnh.org/dunk

از نظر بدنی، این جانور دارای اسکلت استخوانی یا پوشش زره ای سنگینی بوده و به همین دلیل شناگری با سرعت آهسته میبوده است؛ هرچند که شنای این ماهی نیرومند توأم با قدرت بوده است. این حرکت آهسته و بی سروصدای او در شنا، در مواقعی میتوانسته به کمک او بیاید، چرا که از این طریق به تعقیب و کمین شکار از همه جا بی خبر خود میپرداخته و در یک حملۀ غافلگیرانه او را به دام می انداخته است. در هنگام شکار از سیستم مکش برای به دام انداختن طعمه و هدایت آن به دهانش استفاده مینموده است؛ بدین صورت که میتوانسته دهانش را در یک بیستم ثانیه برای شکار باز کند و طعمه را به همراه آب دریا به سمت دهان خود بکشد. با توجه به اینکه فقط فسیلهای سر او به دست آمدند، اما میتوان احتمال داد که این موجود گردنی مفصل دار،‌ دُمی شبیه به دُم مارماهی، بدنی بی پولک اما پوشیده از صفحات استخوانی محکم، و نیز پوششهای زرهی در اطراف سر یا سپرهایی متصل به بدن داشت.

 

تصویری فرضی از گروه ماهیان دانکلوستئوس.


فسیل‌های بسیاری از این گونه ماهی منقرض شده که البته به نظر فقط سر او را شامل میشود، در بخشهایی از آمریکای شمالی٬ لهستان٬ بلژیک و مراکش یافت شده اند. نام دانکلوستئوس را در سال 1956 به افتخار دیوید دانکل (David Dunkle)، متصدی دیرین شناسی مهره داران در موزۀ تاریخ طبیعی کلیولند به این ماهی ماقبل تاریخ گذاشته اند و معروفترین گونۀ آن نیز D. terrelli  نام دارد که در سال 1873 به عنوان یک دینیچتیس (Dinichthys) توصیف شد.

  

افزودن تصویر از فضای اختصاصی

Dunkleosteus terrelli. منبع عکس: anthodonkr.deviantart.com/art/Dunkleosteus-terrelli-532376311


نمایی از جانداران دورۀ دوونین. در این  دوره که از حدود 400 میلیون سال قبل آغاز شد، بر اثر پیشروی دریا، قسمتهایی از اروپا از آب پوشیده شد. تکامل موجودات و تسخیر خشکی به وسیلۀ گیاهان و جانوران از مهمترین پدیده های این دوره به شمار میروند. دوونین زمان شکوفایی و تنوّع انواع بی مهره گان و مهره داران بود و نخستین دوزیستان هم در این دوره بوجود آمدند. سرخسهای لخت که گیاهان آغازین آوند دار بدون برگ بودند، و نیز نهانزادان آوندی که از نظر شکل ظاهری شبیه به جلبکها داشتند، از اولین گیاهان خشکی زی در دوونین محسوب میشدند. ماهیهای اسکلت استخوانی هم در این زمان از اهمیّت زیادی برخوردار میشوند. (منبع متن: شایگان و اشراقی، 1384: 78-79). 


پینوشت:

1- پلاکودرمی (Placodermi) یا به عبارتی تخته‌پوستان یا پَلمه‌پوستان، رده‌ای منقرض شده از ماهیان زره‌دار پیش از تاریخ بودند. ماهیان این رده از دوران سیلورین تا آخر دوونین زندگی می‌کردند. سر و سینه‌گاه پلاکودرمیها با صفحات لوح‌مانندِ (تخته‌مانند) زره‌داری پوشیده شده بود و بقیۀ بدن آن‌ها فلس‌دار یا بدون فلس بود که میزان این پوشیدگی‌ها از یک گونه تا گونۀ دیگر تفاوت داشت. پلاکودرمیها از نخستین ماهیان آرواره‌دار بودند؛ آروارۀ آن‌ها احتمالاً از اولین قوس آبشش آن‌ها تکامل یافته است. قدیمی‌ترین سنگوارۀ شناخته شدۀ پلاکودرمیها مربوط به ۳۸۰ میلیون سال پیش است. بیشتر پلاکودرمیها شکارچی و کف‌زی بودند. با اینحال پلاکودرمیهای راستۀ آرتروریدا (Arthrodira) در بخش‌های میانی و بالایی آب دریا زندگی می‌کردند.

ناگفته نماند، پیش از این دانشمندان بر این باور بودند که پلاکودرمیها و ماهیهای استخوانی هیچ نسبت خویشاوندی با یکدیگر ندارند و ماهی استخوانی به ناگهان صاحب استخوان صورت شده است. اما با کشف تازۀ سنگواره‌ای متعلق به حدود ۴۱۹ میلیون سال پیش در چین، معلوم شده که ماهی استخوانی قالب جمجمۀ خود را از اجداد پلاکودرمی به ارث برده است. سنگوارۀ کشف شده در کشور چین ویژگی‌های خاص دو نوع ماهی قدیمی را همزمان نشان می‌دهد: اولی ردۀ پلاکودرمی و دومی ماهی استخوانی، که در واقع نیای اولیۀ تمامی مهره‌داران امروزی میباشد (منبع: دانشنامۀ آزاد ویکی پدیا). 

2- راستۀ آرترودیرا (Arthrodira) یا بندی‌گردنان، راسته‌ای از ماهیان آرواره‌دار زره‌پوش از ردۀ پلاکودرمی بودند که در دوران دوونین زندگی می‌کردند. آرترودیراها تا شاید حدود ۵۰ میلیون سال پیش زنده بودند و در بیشتر محیط‌های دریایی سکونت داشتند تا این‌که با انقراضی ناگهانی روبه رو شدند. این دسته از ماهیان، بین زره‌های اطراف سر و بدن خود مفصل‌هایی قابل حرکت داشتند. دهان آن‌ها حالتی جالب داشت، زیرا زمانی که آروارۀ پایین آن‌ها به سوی پایین باز می‌شد، سپر قسمت سر آن‌ها نیز حرکت می‌کرد و دهان باز شدۀ بزرگی تشکیل می‌داد. آن‌ها دندان‌های مشخصی نداشته و از لبه‌های تیز لاک استخوانی خود برای گاز زدن استفاده می‌کردند. حدقۀ چشم این موجودات نیز توسط حلقه‌ای استخوانی محافظت می‌شد (منبع: دانشنامۀ آزاد ویکی پدیا). 


مقایسۀ تخمینی اندازۀ یک انسان با دانکلئوستئوس. 

 

منابع:

شایگان، غلامعلی و ابراهیم اشراقی (1384)، زمین شناسی تاریخی، [تهران]، پیام نور، چ4، صص78-79.

گالاگر، بلیندا (1394)، زندگی ماقبل تاریخ، ترجمۀ مریم اسکندری، تهران: طلایه،چ2، ص18.

Ahlberg, Per, and et al. (2009). "Pelvic claspers confirm chondrichthyan-like internal fertilization in arthrodires". Nature, 460.7257: 888.

Anderson, P.S.L.; Westneat, M. (2007). "Feeding mechanics and bite force modelling of the skull of Dunkleosteus terrelli, an ancient apex predator". Biology Letters. 3 (1): 76–79.

Anderson, P.S.L.; Westneat, M. (2009). "A biomechanical model of feeding kinematics for Dunkleosteus terrelli (Arthrodira, Placodermi)". Paleobiology. 35 (2), 251–269.

Cowen, Richard; (2013). "History of Life". UK: Oxford, Wiley-BlackWell (A John Wiley & Sons, Ltd.), 5ed, p.91.

anthodonkr.deviantart.com/art/Dunkleosteus-terrelli-532376311

en.wikipedia.org/wiki/Dunkleosteus#cite_ref-Carr1995_4-0

en.wikipedia.org/wiki/Dunkleosteus#cite_note-Virtual_Fossil-5

fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86

fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%86

www.cmnh.org/dunk

www.raazebaghaa.org/forum/showthread.php?tid=216


نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی