تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در این وبلاگ سعی بر آن است که به موضوعات مختلف علمی و تاریخی با تکیه بر منابع و شواهد موثق و معتبر پرداخته شود. بنابراین هدف، آشنایی خوانندگان عزیز با مباحث علمی و تاریخی و نیز امکان تبادل نظرات و اطلاعات علمی طرفین است.

آخرین نظرات

آرکئوپتریکس (Archaeopteryx)

يكشنبه, ۶ فروردين ۱۳۹۶، ۰۱:۱۸ ق.ظ


ترجمه و نگارش: محسن محرابی


طبقه بندی علمی:

«آرکِئوپتِریکس»[1] جانوری منقرض شده از ردۀ خزندگان، شاخۀ دایناسورها (Dinosaur)، راستۀ سوروشیا (Saurischia, Saurischians)، زیرراستۀ دَدپایان یا تروپود (Theropods)، بالاخانوادۀ کهن‌بال شکلان یا کهن‌بال سانان (Archaeopterygiformes) و خانوادۀ کهن‌بالان (Archaeopterygidae) میباشد[2].

 

محدودۀ زمانی زیست و محل زندگی آرکئوپتریکس:

آرکئوپتریکس یک خزندۀ پرندۀ ابتدایی و یکی از قدیمیترین دایناسورهای پرندۀ پردار شناخته شده در جهان است[3]. این جانور در اواخر ژوراسیک و محدودۀ زمانی حدود 155 تا 150 میلیون سال پیش در مجمع الجزایری که در حال حاضر جنوب کشور آلمان را در برمیگیرد، میزیسته است. سنگواره های متعدد آرکئوپتریکس در جنوب آلمان کشف شده اند. استخوانها و پرهای این پرندگان در ذرات ریز سنگ آهک به خوبی محفوظ مانده اند و بسیاری از جزئیات بدن آنها هنوز هم قابل رؤیت و مطالعه است. مطالعات دیرین شناسی به عمل آمده در سایت باستانی سولن هوفن (Solnhofen) و بررسی سنگهای آهکی آن منطقه و نیز کشف سنگواره های متعدد از جانوران گوناگون دریازی و خشکی زی متعلق به عصر ژوراسیک در آنها، نشان میدهد که در آن روزگار مناطق جنوبی آلمان کنونی نزدیک اقیانوس تتیس قرار داشته است و در نقطه ای دورتر از خط ساحلی، مردابهایی با آب راکد و جزیره هایی متعدد به وجود آمده اند که محل زندگی دایناسورها خصوصاً آرکئوپتریکس بوده است[4].

 

تصویر فرضی از یک آرکئوپیتریکس. البته بر خلاف این عکس، به نظر میرسد آرکئوپتریکسها به خاطر وضعیّت پاها قادر به ایستادن در حدّ تسلط روی شاخه های درختان نبوده اند. منبع عکس: مسعودی، 1373: 8.


نوع تغذیۀ آرکئوپتریکس:

در رابطه با نوع تغذیۀ آرکئوپتریکس، به نظر میرسد او همه چیزخوار بوده باشد. پاره ای از دانشمندان آن موجود را گوشتخوار خواندند که اغلب طعمه های او خزندگان کوچک بوده[5] و برخی دیگر نیز معتقدند که آرکئوپتریکس از میوه ها و دانه های جنگلی و حشرات کوچک تغذیه میکرده است[6]. از طرفی هم این عقیده وجود دارد که به دلیل خویشاوندی آرکئوپتریکس با دایناسورهای گوشتخوار، گمان میرود که این پرنده یک شکارچی نیز بوده است[7]. همچنین بررسی دندانهای کوچک اما فاصله دار آرکئوپتریکس، این نظریه را نیز به وجود آورده که شاید این حیوان ماهیخوار هم بوده است[8].

 

تغزیۀ آرکئوپتریکس: احتمال میرود یکی دیگر از منابع عمدۀ غذایی آرکئوپتریکسها حشرات بوده باشد. منبع عکس:

http://swordlord3d.deviantart.com/art/Archaeopteryx-634593307

 

مشخصات بدنی و آناتومی آرکئوپتریکس:

این موجود اندازه ای در حدّ یک کبوتر یا زاغ اروپایی داشت و از حداقل 25 سانتیمتر[9] تا حداکثر 50 سانتیمتر[10] طول و بین 20 تا 30 سانتیمتر هم قد یا ارتفاع  داشته و وزنش هم حدود 500 گرم بوده است[11].

اگر چه امروزه این جانور، پرنده یا از اجداد پرندگان امروزی محسوب نمیشود، اما گویی یک گونه در انتقال بین خزندگان و پرندگان یا واسطه ای بود میان آن دو دسته از جانوران؛ چرا که هم بعضی از خصوصیّات خزندگان را دارا بود و هم برخی از ویژگیهای پرندگان امروزی را. با این وجود، بسیاری از ویژگیهای اسکلتی دایناسورهای کوچک را حفظ کرده است. آرواره‌ها با دندانهاى تیز، چنگال یا پنجه های تیز سه گانه در هر بال، یک دُم بلند استخوانی سوسمار مانند، و لگن تروپودی، از جمله شباهتهای این موجود به خزندگان به خصوص دایناسورهای تروپود است که همچنان آن را به این دسته از جانوران وابسته میکند[12]. البته تنها ویژگی مشترک او با پرندگان امروزی، شاید یکی در خونگرم بودن این حیوان[13] و دیگری در شباهت کم جمجمه اش به جمجمۀ پرندگان بوده باشد. سی تی اسکن جمجمۀ آن نشان میدهد که مغز آرکئوپتریکس شبیه پرندگان شده بود[14]. به طور کلی ویژگیها و شباهتهای مشترک آرکئوپتریکس با دایناسورهای تروپود در این موارد ذیل میباشد:

1- آرواره های دندان دار؛ برخلاف پرندگان امروزی، فک آرکئوپتریکس دارای یک ردیف دندانهای تیز و کوتاه بود.

2- دُم مهره دار؛ دم طویل آرکئوپتریکس متشکل از 21 یا 22 قطعه مهره است. در پرندگان مدرن، مهره های دم طی فرآیند تکامل، کوچک و تبدیل به یک استخوان واحد و بقیه نیز محو شده اند. اگر چه دم آرکئوپتریکس دارای انعطاف پذیری کمی بود، اما به خوبی توسعه یافته بود و در طول پرواز به عنوان فرمان یا سکان عمل میکرد و بر روی زمین هم جهت حفظ تعادل برای راه رفتن به کار میبرده است. به عبارت دیگر، در هنگام حرکت آرکئوپتریکس بر سطح زمین، دم استخوانی او به حفظ تعادل و راه رفتن سریع جانور روی خشکی کمک میکرده است.

3- انگشتان پا؛ عملکرد پا و حرکت جانور بر روی سه انگشت جلو بوده است که این انگشتان به چنگالهای تیز و بلند مجهز شده بودند. بر خلاف پای پرندگان مدرن، انگشت عقب پای آرکئوپتریکس سطح زمین را لمس میکرد. همچنین انگشت پای جلو موسوم به «چنگال کشنده» نیز یکی دیگر از اشتراکات و شباهتهای این خزنده با سایر دایناسورهای تروپود است.

4- ستون فقرات؛ مهره های گردن کشیدۀ این موجود، شباهتها و مشترکات بسیاری را با تروپودها نشان میدهد نه با پرندگان عصر حاضر.

5- ترتیب مغز و گوش جمجمه شبیه به خزندگان امروزی و تروپودهای اولیه بود که حیوان را به جهت گیری سریع و درک اطراف خود قادر میساخت. البته ساختار این جمجمه به جمجمۀ پرندگان نیز کمی شباهت دارد.

6- دنده؛ وجود دنده در شکمِ (Gastralia) آرکئوپتریکس، در خزندگان و دایناسورها هم دیده میشد.

7- استخوان ترقوه در آرکئوپتریکس همانند بسیاری از تروپودها بود که طی تکاملی با هم ادغام شده بودند.

8- چنگالهای سه گانه؛ آرکئوپتریکس در هر دو بالش دارای سه انگشت طویل بود که هر کدام از این انگشتان به یک چنگال خمیدۀ قوی و تیز مجهز بودند. این چنگالها برای بالا رفتن حیوان از درخت کاربرد داشتند.

10- مچ دست؛ مفصل مچ دست این جانور انعطاف پذیرتر از پرندگان امروزیست، که این صفت را با دایناسورها به اشتراک گذاشته بود.

11- لگن سوسماری؛ لگن و استخوان ران و همچنین ساق پای آرکئوپتریکسها شبیه سوسمارها بود نه مثل پرندگان مدرن. این حیوان دارای یک استخوان نشیمنگاهی کوتاه شده نیز بود[15].

12- بینی حسگر؛ بینی آرکئوپتریکس از قوسهای عصبی تشکیل یافته بود که حسّ او را نسبت به اطراف خود و تشخیص سریع شکار یا شکارچی دوچندان میکرد[16].

 

ویژگیهای بدنی و آناتومیک آرکئوپتریکس. اقتباس از: "Birds", Encyclopædia Britannica, pp. 11-12، ترجمه و تغییرات از نگارنده.

 

بنابراین، ساختار بدن آرکئوپتریکس شامل برخی از ویژگیهای پرندگان امروزی بود نه بسیاری از خصوصیّات آنها، و شکی نیست که او یک خزنده بوده است، نه یک پرنده؛ اما در مورد نوع خزنده ای که اجدادش بوده اند، تردید وجود دارد[16/1]. در شباهت و وابستگی آرکئوپتریکس به دایناسورهای تروپود، همین بس که بگوییم چنانچه این جانور را در نگاه اول بدون پر در نظر بگیریم، بسیار شبیه به یک دایناسور تروپود کوچک است[17] و اگر هم آثار این پرها در سنگواره های آرکئوپتریکس به دست نیاید، باعث مشکلاتی در شناسایی این جانور خواهد شد و ممکن است که اشتباهاً آن را در طبقۀ علمی جداگانه و به عنوان یک نوع دیگر از دایناسورها در نظر بگیرند. به عنوان مثال، یکی از فسیلهای جدید آرکئوپتریکس که به خطا به جای «کامپِسوگناتوس» (Compsognathus) در نظر گرفته شد، پس از بررسی مجدد، آن را به عنوان فسیل آرکئوپتریکس طبقه بندی و معرفی کردند. این مشکل به این جهت بروز کرد که در سنگواره اش هیچ پری از آن جانور مشاهده نمیشد، و این شباهتهای بسیاری را میان آرکئوپتریکس و دایناسورهای ددپا به خصوص کامپسوگناتوس[18] و دِینونیکوسورها (Deinonychosauria)[19] نشان میدهد. 

 

آرکائوپیتریکس و وضعیّت بدن و اسکلت آن. اقتباس از: Lambert, "Eyewitness Dinosaur", p. 57.

 

فرضیۀ توانایی پرواز در آرکئوپتریکس:

تجزیه و تحلیل دانشمندان و بازسازی نمونۀ آرکئوپتریکسها نشان میدهد که این موجودات از جملۀ خزندگانی میباشند که با تغییر و تکامل به جثۀ کوچک و وسیع شدن بالها، تکامل پرواز نیز در آنها صورت گرفت. البته تکامل پرواز در پرندگان امروزی از زمان دایناسورهایی نظیر تِرودونتیدها (Troodontids)، دِرومائوسورها (Dromaeosaurids) و دینونیکوسورها (Deinonychosauria) و با پیدایش پر در سطح بدن آنها آغاز گشت[20]. با این وجود، به عقیدۀ دیرین شناسان، آناتومی و ساختار سادۀ بالهای آرکئوپتریکس، مفصل شانه ها و وضعیّت تاندونها، بیان میکنند که این حیوان، پرندۀ بسیار غیر حرفه ای بوده و تسلط کامل در پرواز نداشته است[21]. علت ضعف پرواز او این بود که بر خلاف پرنده‌های امروزی که بالهای قوی و بدن سبکی دارند و این با‌لها طوری هستند که پرنده را می‌توانند به راحتی از زمین بلند کنند و باعث پرواز آنها در آسمان شوند، آرکئوپتریکس به اندازۀ کافی قوی نبود که بتواند در هوا پرواز کند[22]. در مجموع دلایل خوبی وجود دارد که نشان میدهند آرکئوپتریکس نمیتوانسته به خوبی پرواز کند. این موارد عبارتند از:

1- ساختار ابتدایی، ضعیف و نازک بالها.

2- بالا بودن وزن جانور، که تحمل حیوان را در هنگام پرواز کمتر میکرد و نیروی بیشتری را برای پرواز میطلبید[23]. بر خلاف سایر پرندگان امروزی که دارای اسکلتی توخالی و سبک برای کم کردن وزن و کمک به پرواز حیوان هستند، آرکئوپتریکس فاقد استخوان توخالی و سبک برای حفظ وزن بود[24].

3- شکل و شفت پَرِ پرواز در آنها ابتدایی و متفاوتتر از پر پرندگان امروزی بود[25]. پر خود در ابتدا به صورت زائده ای بود که احتمالاً برای پوشش پوست بدن حیوان کاربرد داشت و از سازوکار لازم برای کمک به پرواز جانور برخوردار نبود[26].

4- وضعیّت ماهیچه های آرکئوپتریکس، که برای بال زدن آنگونه که پرندگان امروزی انجام میدهند، مناسب نبودند؛ زیرا این جانور نمیتوانست بالهایش را به سمت پشت بدن بچرخاند یا خیلی بالا ببرد[27]. همچنین یکی از ضروریّات هر پرواز در پرندگان، استخوان جناغ سینه است که با اتصال ماهیچه ها بدان، پرواز کردن به مدت طولانی را برای جانور میسر میکند. بر خلاف پرندگان مدرن، اما آرکئوپتریکس فاقد جناغ سینۀ همانند آنها برای اتصال ماهیچه های پرواز بدان بود. بنابراین امکان بال زدن و پرواز به صورت پایدار یا تکان دادن بالها به طور مداوم با جناغ سینۀ صاف و نسبتاً کوچک برای آرکئوپتریکس وجود نداشت[28].

پس به طور کلی میتوان چنین برداشت کرد که این دایناسور پرنده تنها برای مسافتهای کوتاه قادر به پرواز بوده[29] و به صورت بال ثابت پرواز میکرده است، نه با بال زدن یا تکان دادن بالهایش[30]. تئوری ای وجود دارد که میگوید این دایناسور کوچک پرنده از بالهایش برای خیز برداشتن و سُر خوردن در هوا بهره میبرده و میتوانسته است همانند سنجابهای پرندۀ حال حاضر از درختان بالا رفته و با پریدن از درخت، در هوا سُر بخورد[31]. او احتمالاً از انگشتان یا چنگالهایی که درون بالهایش تعبیه شده بودند، برای بالا رفتن از درختان کمک میگرفت و پس از رسیدن به بالای درخت، بالهایش را به طور کامل باز میکرده، به طرف زمین یا پایین درخت خیز برمیداشت و یا به سمت درختان دیگر میجهید[32]. با اینحال تحقیقات نشان میدهد که به جز زمان پرواز، بقیۀ اوقات را روی سطح زمین، و نه روی درخت میگذرانده است؛ زیرا پنجه های پای این جانور برای نشستن و ایستادن روی شاخه های درخت ساخته نشده بودند[33]. میتوان فرض کرد که او در مدتی که روی سطح زمین راه میرفته، از بالهایش برای کنترل حرکتش نیز بهره میبرده است.

 

دانشمندان معتقدند که آرکئوپتریکسها نمیتوانستند به خوبی پرواز کنند، بلکه بعد از بالا رفتن از درخت، بالها را کاملاً باز کرده و در هوا سُر میخورده اند. منبع عکس:

http://kids.nationalgeographic.com/animals/archaeopteryx/#archaeopteryx-flying-trees.jpg

 

نظریۀ تکامل پرندگان مدرن از آرکئوپتریکس:

تکامل پرندگان یک موضوع بحث برانگیز در علم دیرینه شناسی است. گسترده ترین نظریه بیان میکند که پرندگان از تروپودها یا همان دایناسورهای گوشتخواری که بر روی دو پا راه میرفتند به وجود آمده اند یا زیرمجموعه ای از همانها هستند. شواهد فسیلی منشأ پرندگان امروزی از دایناسورها را کاملاً تأیید میکند[34]. نمونه هایی از فسیلهای دایناسورهای با بال و پر پیدا شده اند که آرکئوپتریکس یک نمونۀ آن است. کشف نخستین نمونۀ آرکئوپتریکس همزمان یا تنها چند سال پس از انتشار کتاب «منشأ انواع» نوشتۀ «چارلز داروین» اتفاق افتاد، که البته آمیزه‌ای از خصوصیّات پرنده‌گون و سوسمارمانند بود و آن را به حلقۀ گمشده و مکملی مطلوب برای زنجیرۀ فرگشتی مابین پرندگان و دایناسورها در آن سالهای ابتدای کشف بدل کرده بود[35].

آرکئوپتریکس را تا مدتها و تا همین اواخر در انتهای درخت تکاملی پرندگان زمین قرار میدادند و آن را تنها خزندۀ پرنده مانند شناخته شدۀ ژوراسیک یا حلقۀ مفقودۀ تکامل پرندگان میشناخته اند. نشانه‌هایی نظیر بال بزرگ و عضلانی در این فسیل دیده میشد که به روشنی حکایت از پرنده بودنش میکرد، اما مطالعات و بررسیهای اخیر صورت گرفته بر فسیل این جانور، حکایت از آن دارد که این حیوان کهن اصلاً پرنده نبوده است. کشف اخیر نشانه های فسیلی مربوط به مرز مابین دایناسورهای پرنده و غیرپرندۀ ماقبل تاریخ، دیرین شناسان را بر آن داشت تا این سنگوارۀ معروف را که تا سالها به عنوان نماد گذار فرگشتی مابین دو تیرۀ دایناسورها و پرندگان محسوب میگشت را مجدداً مورد تحلیل و بررسی قرار دهند. فسیلهایی که اصالت آرکئوپتریکس را زیر سئوال برده و نظریۀ تکامل پرندگان از این موجود را به چالش کشیدند، یکی «خیائوتینگیا ژنگی» (Xiaotingia Zhengi) نام داشت که در نواحی غربی ایالت لیائونینگ چین، از میان سنگهایی پیدا شده بود که پیشینه‌اشان به اواخر دوران ژوراسیک (فاصلۀ زمانی حدود 161 تا 145 میلیون سال پیش) میرسد، و دیگری کنفوسیورنیس (Confuciusornis) بود که فسیلش در سازندهای سنّ ژوراسیکِ شمال شرقی چین و کرۀ شمالی یافت شد. این نمونه ها نیز همچون سایر فسیلهای مشابه، با نقشی شبیه پر پرندگان بر سنگ احاطه شده بودند و دندانهایی تیز و چنگالهایی در انتهای هر استخوان بال آنها به چشم میخورد. ویژگیهای خیائوتینگیا، احتمال ارتباط خویشاوندی و نزدیک او را با آرکئوپتریکس و عموزادۀ نزدیک آن، یعنی «آنکیورنیس» (Anchiornis) بیان میکند. بنابراین کشفیّات اخیر، آرکئوپتریکس را از احراز جایگاه حساسی چون «نقطۀ عطف تکامل پرندگان زمین» برحذر داشت و آن یعنی اینکه «آرکئوپتریکس دیگر یک پرنده و همچنین یک نیاپرنده نیست».

بنابراین، آرکئوپتریکس از آنجایی به عنوان پرنده شناخته میشد که پر داشت و فسیل هیچ دایناسور دیگری هم دارای این چنین خصوصیّاتی نبود. اما از آن پس نمونه های بیشتری از جانوران کهن پیدا شدند که مجهز به استخوان جناغ کشیده، پنجه های سه انگشتی و پوششی از پر بوده‌اند. بنابراین آرکئوپتریکس از لیست نیاپرندگان یا نیاکان اصلی پرندگان امروزی خارج شد و فرضیۀ تکامل پرندگان از او نیز باطل گشت[36].

 

تصویر فرضی و بازسازی شدۀ دیگری از آرکئوپتریکس. منبع عکس: 

http://www.bbc.com/earth/story/20160330-legendary-dinosaurs-that-we-all-imagine-completely-wrong

 

فسیلهای آرکئوپتریکس:

اولین نمونۀ آرکئوپتریکس در اواخر سال 1860 یا به قولی دیگر اوایل سال 1861م از گِل کربنات (معدن) سنّ ژوراسیک سولن هوفن (Solnhofen) در ایالت باواریا (Bavaria) واقع در جنوب آلمان[37] و به وسیلۀ «گئورگ هرمان فون مایر» (Georg Hermann von Meyer)، کالبدشناس و دیرین شناس آلمانی کشف و توصیف و به «آرکئوپتریکس» نامگذاری شد[38]. پیدا شدن این فسیل که شاید یکی از معروفترین سنگواره های جانوری کشف شده در جهان باشد،[39] از آن جهت بسیار حائز اهمیّت بود که همزمان با مطرح شدن تئوری تکامل و انتشار کتاب «منشأ انواع» از سوی چارلز داروین بود و حساسیّتهایی را برانگیخت و بسیاری از دانشمندان را هم به خود جذب کرده بود. در تحقیقات اولیه که بر روی آناتومی بدن آرکئوپتریکس انجام شد، به نظر می آمد این جانور همان «حلقۀ گمشده» باشد[40]. لذا به عنوان نخستین و ابتداییترین پرندۀ شناخته شدۀ تاریخ زمین معرفی شد[41]. احتمالاً به سال 1863، در ادامۀ کاوشهای دیرین شناسی، فسیل کاملی از همین گونۀ آرکئوپتریکس که به وضوح آثار بیشتری از وجود پر در آن نمایان بود، در یک نمای سنگی منحصر به فرد در بایرن آلمان کشف شد،[42] و گویا در همان سال، موزۀ تاریخ طبیعی لندن این سنگواره را از یک مجموعۀ خصوصی خریداری و ریچارد اوون نیز آن را توصیف کرد که بعداً بخشی از مدرک کلیدی بحث در مورد فرضیۀ تکامل او گشت[43]. به سال 1886، گوتیه (Gauthier) اصطلاح پرنده سانان (Avialae) یا پرنده بال (Bird wings) را برای آرکئوپتریکس در نظر گرفت و در طبقه بندی علمی، همۀ گونه های پرندگان را به این جانور وابسته کرد. تعریف این رده بندی مجدد پرندگان برای بسیاری از دانشمندان غیر قابل پذیرش بود. با اینحال، پس از دو دهه اختلاف که از توضیحات و توصیفات اولیۀ این خزندۀ ماقبل تاریخ ناشی شده بود، در سال 1880م، آرکئوپتریکس به عنوان یک پرندۀ بدوی اما واقعی به رسمیّت شناخته و تا قرن بیستم در کتابهای درسی علوم پرنده شناسی و فسیل شناسی گنجانده شد[44].

شایان ذکر است، از زمان کشف اولین فسیل آرکئوپتریکس تا سال 1970 این تعریف پذیرفته شده که پرندگان از دایناسورهای کوچک گوشتخوارِ نزدیک به درومائوسورها (Dromaeosaurids) تکامل یافته اند[45]. با اینحال تا سال 1985، معدودی از دانشمندان در رابطه با اینکه آثار به جا مانده از پرها بر روی سنگواره های آرکئوپتریکس، از آنِ یک خزندۀ ماقبل تاریخ یا دایناسور بوده باشد، همچنان تردید داشتند و برخی از آنها این آثار را حقیقی نمیدانسته و آن را یک شوخی دست ساز و یا یک فریب علمی میپنداشتند؛ اما مطالعات و بررسیهای جدید و دقیقتر، این ادعای آنان را باطل کرد و نشان داد که آرکئوپتریکسها حقیقتاً دارای پر و تا اندازه ای محدود قادر به پرواز بوده اند[46]. تا به حال چند نمونۀ فسیلی بین سالهای 1861 تا 1993 طی تحقیقات و حفاریهایی که صورت گرفت، از این جانور به دست آمده اند[47]. کشف این فسیل و سنگواره های دیگر خزندگان پردار، این ادعا را اثبات کرد که پرندگان کنونی از دایناسورهای کوچک ددپا یا تروپود پدید آمده اند.

 

شکل سمت راست: فسیل معروف آرکئوپتریکسی که به خوبی محفوظ مانده و حدود 40 سانتیمتر طول دارد. این فسیل در سال 1876 میلادی در برلین آلمان کشف شد. منبع: Norman, 2005: p. 34. .

سمت چپ: بازسازی آرکئوپتریکس از روی سنگوارۀ معروف برلین، در حالیکه فسیل شده است. وجود منقار با دندان و سه انگشت چنگال مانند در قاعدۀ بالها در این پرنده مشاهده میشود. منبع: خسروتهرانی، 1386: 323.


پینوشت:

1. نام «آرکئوپتریکس» را از زبان یونانی به معنای «بال باستان»، «کهن‌بال» یا «بالدار قدیمی» گرفته اند و در اصطلاح قدیم آلمان نیز بدان «نیا پرنده» (Urvogel) گفته میشد.

Lambert, David; (2010). "Eyewitness Dinosaur". New York: DK Publishing (Dorling Kindersley Limited), p. 57.

Norman, David; (2005). "Dinosaurs: A Very Short Introduction". New York: Oxford University Press Inc., p. 33.

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%87%D9%86%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84#cite_note-3

------------------------------------

2. Currie, P.J.; Padian, Kevin; (1997). "Encyclopedia of Dinosaurs". London: Academic Press., p. 39.

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%87%D9%86%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84#cite_note-1

https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx

------------------------------------

3. "Birds". (2008). Britannica Illustrated Science Library (Encyclopædia Britannica, Inc.), p. 10-11.

------------------------------------

4. مالام، جان و جان وودوارد (1390)، اطلس دایناسورها، ترجمۀ فؤاد والی، تهران: پیام آزادی، چ2، ص48.

Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 57.

Currie, and Kevin; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 43 & 71.

------------------------------------

5.  "Birds". (2008); Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

6. مسعودی، بدری (1373)، دایناسورها، جانوران پیش از تاریخ، تهران: فرهنگ و هنر، چ5، ص8.

------------------------------------

7. مالام و وودوارد؛ اطلس دایناسورها، همانجا.

------------------------------------

8. خسروی، عرفان (1391)، فرهنگ نامۀ دایناسورها (شناخت نامۀ جامع دایناسورهای ایران و جهان)، تهران: نشر طلایی، چ2، ص188. 

------------------------------------

9. "Birds". (2008); Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

------------------------------------

10. Fastovsky, D.E.; Weishampel, D.B.; (2009). "Dinosaurs: A Concise Natural History". Cambridge (UK) and New York: Cambridge University Press., p. 217.

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%87%D9%86%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84

------------------------------------

11. "Birds". (2008); Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

------------------------------------

12. Erickson, Jon; (2000). "An Introduction to Fossils And Minerals (Seeking Clues to the Earth’s Past)". New York: Facts on File, Inc., p. 140.

Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 56-57.

Cowen, Richard; (2013). "History of Life". UK, Oxford: Wiley-BlackWell (A John Wiley & Sons, Ltd.), 5ed., p.174. 

Norman; "Dinosaurs: A Very Short Introduction". p. 33.   

مسعودی؛ دایناسورها، جانوران پیش از تاریخ، همانجا.

------------------------------------

13. Currie, and Kevin; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 36.

------------------------------------

14. Cowen; "History of Life". p.174.

------------------------------------

15. "Birds". (2008); Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

Fastovsky and Weishampel; "Dinosaurs: A Concise Natural History". p. 119 & 222-223.  

------------------------------------

16. Fastovsky and Weishampel; "Dinosaurs: A Concise Natural History". p. 119.

------------------------------------

16/1. گالاگر، بلیندا (1394)، زندگی ماقبل تاریخ، ترجمۀ مریم اسکندری، تهران: طلایه، چ2، ص87

------------------------------------

17. Cowen; "History of Life". p.173.

------------------------------------

18. گالاگر؛ زندگی ماقبل تاریخ، صص87-88.

------------------------------------

19. خسروی؛ فرهنگ نامۀ دایناسورها، ص188.

------------------------------------

20. Turner, and at el.; "A Basal Dromaeosaurid and Size Evolution Preceding Avian Flight". p. 1381.

------------------------------------

21. Cowen; "History of Life". p. 174.

گالاگر؛ زندگی ماقبل تاریخ، همانجا.

مسعودی؛ دایناسورها، جانوران پیش از تاریخ، همانجا.

------------------------------------

22. Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 57.

------------------------------------

23. Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 57.

------------------------------------

24. Erickson, Jon; (2000). "An Introduction to Fossils and Minerals (Seeking Clues to the Earth’s Past)". New York: Facts on File, Inc., p. 140.

------------------------------------

25. Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 57.

------------------------------------

26. Erickson; "An Introduction to Fossils and Minerals". p. 140.

------------------------------------

27. خسروی؛ فرهنگ نامۀ دایناسورها، ص173.

Cowen; "History of Life". p.174.

------------------------------------

28. Erickson; "An Introduction to Fossils and Minerals". p. 140.

Cowen; "History of Life". p.174.

Fastovsky and Weishampel; "Dinosaurs: A Concise Natural History". p. 219.

------------------------------------

29. Erickson; "An Introduction to Fossils and Minerals". p. 140.

------------------------------------

30. Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 57.

------------------------------------

31. خسروی؛ فرهنگ نامۀ دایناسورها، همانجا.

گالاگر؛ زندگی ماقبل تاریخ، همانجا.

------------------------------------

32. گالاگر؛ زندگی ماقبل تاریخ، همانجا.

------------------------------------

33. مالام و وودوارد؛ اطلس دایناسورها، ص48. 

------------------------------------

34. "Birds". (2008), Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

Currie, and Padian; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 32.

Fastovsky, and Weishampel; "Dinosaurs: A Concise Natural History". p. 222.

------------------------------------

35. http://www.nature.com/news/2011/110727/full/news.2011.443.html?s=news_rss

------------------------------------

36. http://www.nature.com/news/2011/110727/full/news.2011.443.html?s=news_rss

Currie, and Padian; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 32.

------------------------------------

37. Currie, and Padian; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 43 & 71.

Fastovsky, and Weishampel; "Dinosaurs: A Concise Natural History". p. 217.

------------------------------------

38. Lambert; "Eyewitness Dinosaur". p. 56 & 66.

------------------------------------

39. Cowen; "History of Life". p.173.

------------------------------------

40. "Birds". (2008), Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

Norman; "Dinosaurs: A Very Short Introduction". p. 33.

http://www.nature.com/news/2011/110727/full/news.2011.443.html?s=news_rss

گالاگر؛ زندگی ماقبل تاریخ، ص87. 

------------------------------------

41. Fastovsky, and Weishampel; "Dinosaurs: A Concise Natural History". p. 219.

http://www.nature.com/news/2011/110727/full/news.2011.443.html?s=news_rss

------------------------------------

42. Erickson; "An Introduction to Fossils And Minerals". p. 140. 

------------------------------------

43. Norman; "Dinosaurs: A Very Short Introduction". p. 33.

------------------------------------

44. Currie, and Padian; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 39.

------------------------------------

45. Currie, and Padian; "Encyclopedia of Dinosaurs". p. 71.

------------------------------------

46. گالاگر؛ زندگی ماقبل تاریخ، ص88. 

------------------------------------

47. "Birds". (2008), Encyclopædia Britannica, Inc., p. 10-11.

http://www.nature.com/news/2011/110727/full/news.2011.443.html?s=news_rss

------------------------------------

 

منابع:

- خسرو تهرانی، خسرو (1386)، چینه شناسی و رخدادهای دوران های زمین شناسی، تهران: دانشگاه تهران، چ3.

- خسروی، عرفان (1391)، فرهنگ نامۀ دایناسورها (شناخت نامۀ جامع دایناسورهای ایران و جهان)، تهران: نشر طلایی، چ2.

- گالاگر، بلیندا (1394)، زندگی ماقبل تاریخ، ترجمۀ مریم اسکندری، تهران: طلایه، چ2.

- مالام، جان و جان وودوارد (1390)، اطلس دایناسورها، ترجمۀ فؤاد والی، تهران: پیام آزادی، چ2،

- مسعودی، بدری (1373)، دایناسورها، جانوران پیش از تاریخ، تهران: فرهنگ و هنر، چ5.

- "Birds". (2008). Britannica Illustrated Science Library (Encyclopædia Britannica, Inc.).

- Currie, P.J.; Padian, Kevin; (1997). "Encyclopedia of Dinosaurs". London: Academic Press. 

- Erickson, Jon; (2000). "An Introduction to Fossils and Minerals (Seeking Clues to the Earth’s Past)". New York: Facts on File, Inc.

- Fastovsky, D.E.; Weishampel, D.B.; (2009). "Dinosaurs: A Concise Natural History". Cambridge (UK) and New York: Cambridge University Press.

- Lambert, David; (2010). "Eyewitness Dinosaur". New York: DK Publishing (Dorling Kindersley Limited).

- Norman, David; (2005). "Dinosaurs: A Very Short Introduction". New York: Oxford University Press Inc.

- Turner, A.H., and at el.; (sep. 2007). "A Basal Dromaeosaurid and Size Evolution Preceding Avian Flight". New York and Washington: Science (American Association for the Advancement of Science), v. 317, p. 1381 (DOI: 10.1126/science.1144066).

- Cowen, Richard; (2013). "History of Life". UK, Oxford: Wiley-BlackWell (A John Wiley & Sons, Ltd.), 5ed.

http://kids.nationalgeographic.com/animals/archaeopteryx/#archaeopteryx-flying-trees.jpg

http://swordlord3d.deviantart.com/art/Archaeopteryx-634593307

http://www.bbc.com/earth/story/20160330-legendary-dinosaurs-that-we-all-imagine-completely-wrong

http://www.nature.com/news/2011/110727/full/news.2011.443.html?s=news_rss

https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx

https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%87%D9%86%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84#cite_note-1 

نظرات  (۲)

عالی بود.اطلاعات مفیدی رو ارایه دادید.
پاسخ:
ممنون از شما
سلام.ممنون.عالی بود.واقعا هستی و حیات خیلی عجیب هستند.
پاسخ:
سپاس

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی