تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در این وبلاگ سعی بر آن است که به موضوعات مختلف علمی و تاریخی با تکیه بر منابع و شواهد موثق و معتبر پرداخته شود. بنابراین هدف، آشنایی خوانندگان عزیز با مباحث علمی و تاریخی و نیز امکان تبادل نظرات و اطلاعات علمی طرفین است.

آخرین نظرات

موآ (Moa, Dinornithidae)

چهارشنبه, ۱۱ اسفند ۱۳۹۵، ۱۱:۳۴ ب.ظ


موآ [1] به 9 یا ۱۱ گونه از پرندگانی عالی گفته میشد که توان پرواز نداشتند و بومی نیوزیلند بودند. دو تا از غول پیکرترین گونه های آنها که حتی عقیده بر آن است که بلندترین گونۀ پرندگان شناخته شده ای هستند که تاکنون بر روی زمین زیسته اند، دینورنیس  روبوستوس (Dinornis robustus) و دینورنیس نُوائِزِلاندیه (Dinornis novaezelandiae) نام داشتند که بلندی روبوستوس از 2 تا 3/6 متر می‌رسید و قامت دینورنیس نوائزلاندیه معروف به غول جزیرۀ جنوبی هم، در وضعیّت ایستاده، تا قسمت شانه ها به 2 متر و تا بالای گردن یا سر، به 3 متر میرسیده است. وزن آنها نیز در گونه های مختلف متنوّع بود و بزرگترین آنها وزنی نزدیک به ۲۳۰ کیلوگرم داشته است. به نظر میرسد در هر دو گونۀ روبوستوس و نوائزلاندیه، و به طور کلی در تمام موآها، جنس ماده نسبتاً بزرگتر، بلندتر و سنگینتر از نرهای بالغ بوده و این اختلاف، بزرگترین اختلاف اندازه بین نر و ماده در میان پرندگان محسوب میشده است.

 

مقایسۀ اندازۀ قامت جنس مادۀ موا با جنس نر و همچنین با انسان. این تصویر به خوبی نشان میدهد که جنس مادۀ یک موآی بالغ، بسیار بزرگتر و سنگینتر از جنس نر میبوده و احتمالاً در میان پرندگان این خاصیّت، تنها در بین خانوادۀ موآها وجود داشته است (منبع: (www.prehistoric-wildlife.com/.


موآها از گروه سینه‌پهنان[2] و از راستۀ دینورنیتیفورمها (Dinornithiformes) به شمار میرفتند. در میان دستۀ سینه‌پهنان، خانوادۀ موآها یا به طور کلی راستۀ دینورنیتیفورمها تنها پرندگانی بودند که هیچ ردّپا یا نشانه‌ای از بال در آنها نبود. با اینحال باور بر این است که اجداد اولیۀ آنها دارای بال و قادر به پرواز بودند اما در طول هزاران سال و طی یک روند تدریجی تکامل، بالها و عضلات سینه در نسلهای بعدی تحلیل رفته و محو شده اند.

این پرندگان گیاه‌خوار بودند و بر اساس مطالعه روی جمجمۀ پهن این جانور و ریخت شناسی و بررسی توده های بزرگ سنگهای گیزارد (سنگهای داخل معده یا سنگدان)، این احتمال وجود دارد که موآها از یک رژیم غذایی فیبر از شاخه و برگ، گل، انواع توتها و دانه های درختان، درختچه ها و درختان مو تغذیه میکردند. همچنین بقایای استخوانهایشان نشان میدهد که این جانوران بسیار فراوان و از مهره داران غالب و متنوّع نیوزیلند (یا زلاندنو) بودند و در طیف گسترده ای از زمینهای پست و زیستگاههای دارای پوشش گیاهی همچون جنگل‌ها و بوته زارها و مراتع و حتی تپه های شنی ساحلی جزیرۀ نیوزیلند زندگی میکردند.

موآها دارای سری کوچک و باریک اما با جمجمه ای پهن، گردنی کشیده و طویل، و پاهایی بزرگ و ستبر بوده اند. استخوان بزرگ و ضخیم ران پای موآها بیان از آن دارد که این پرندگان بسیار چالاک و تیز بوده اند. همچنین یک لوب بزرگ بویایی این پرندگان نشان میدهد که آنها از حس بویایی بسیار قوی هم برخوردار بودند. پوشش بدن موآها نیز از پَر کرک مانند بوده و گویا این پرها تا 18 سانتیمتر طول داشته اند.

احتمالاً موآها در دورۀ پلیستوسن ظاهر شدند و از 8/5 میلیون سال پیش تا چند قرن اخیر (احتمالاً تا اواسط قرن نوزدهم میلادی)[3] وجود داشته و سپس به طور کامل منقرض شدند. علت اصلی انقراض موآها، افزایش انسان‌ها و شکار بی رویۀ آنها توسط بومیان نیوزیلند (مائوریها) جهت غذا اعلام شد. همچنین ممکن است که جوجه های موآ توسط سگهای جزایر پلینزی مورد شکار قرار میگرفته و خورده میشدند. البته بعید به نظر میرسد که عقابهای بسیار بزرگ «هاست» (Haast's eagle) عامل انقراض این گونه از پرندگان بوده باشند؛ چرا که خود همین عقابها تا قبل از ورود انسان به آن جزیره در معرض انقراض قرار داشتند. با اینحال، چنین مینمایاند که موآها تا قبل از سیل ورود اروپاییان به آن جزیره به طور کلی از بین رفته و منقرض شده باشند. همچنین اعتقاد بر آن است که پدیده های طبیعی مانند آتشفشان و شاید آتش سوزی حاصل از آن در جنگل یا علفزارها، در کاهش جمعیّت خانوادۀ موآها تأثیر گذاشته باشد. در باتلاق نزدیک "Waikouaiti" در جزیرۀ جنوبی، تعداد زیادی از استخوانهای موا پیدا شده که دانشمندان احتمال میدهند گله های بزرگ موآها توسط آتش سوزی یا توسط انسانها، به سمت مرداب رانده شده و پس از گرفتار شدن در باتلاق، جان سپرده اند.

 

تحقیقات دانشمندان نشان میدهد اگرچه موآها در زنجیرۀ غذایی عقابهای غول پیکر هاست قرار داشتند، اما عامل اصلی انقراض این موجودات، در حقیقت چیزی نبود جز انسان و شاید حوادث طبیعی. به احتمال زیاد، شکار بی رویۀ این پرندگان عظیم الجثه از سوی بومیان مائوری برای تهیۀ غذا، و شاید پدیده های طبیعی همچون آتشفشان و آتش سوزی ناشی از آن، باعث نابودی کلی آنها شده است.

 

در رابطه با این سؤال که، آیا میتوان گونه های موآ را زنده کرد و دوباره به حیات بازگرداند یا نه؟ پاسخ این است:

«مقدار زیادی از دی.ان.ای موآ در استخوانها و حتی تخمهای این موجودات که در غارهای اطراف نیوزلند به خوبی حفظ شده‌اند وجود دارد. بنابراین رسیدن به ژنوم موآ باید امکان‌پذیر باشد. البته با توجه به اینکه احیای گونه هایی همچون دینورنیس روبوستوس عظیم الجثّه که در وضعیّت ایستاده 3 متر قد داشته، کاری بس دشوار و غیرممکن است، بنابراین شروع کردن این آزمایشها با گونۀ مگالاپتریکس دیدینوس (Megalapteryx didinus) که اندازۀ کوچکتری دارد، منطقی‌تر به نظر میرسد. با اینکه این موجودات، دورادور با شترمرغ خویشاوندند، ممکن است بتوان ژنوم موآ را حتی در تخم شتر‌مرغ هم به‌وجود آورد. از آنجا که هنوز هیچ پرنده ای کشت نشده، احتمالاً ممکن‌ترین راه، استفاده از مهندسی روی جنین شترمرغ است تا شاید شبیه موآ شود.»

 

تصویر فرضی و نقاشی شده از یک مگالاپتریکس دیدینوس (Megalapteryx didinus) (منبع عکس: دانشنامۀ آزاد ویکی پدیا).

 

در سال 1838 میلادی اولین نشان از وجود موآها توسط شخصی در کتابش اعلان و در آن آورده شده که استخوانهای پرندۀ بزرگی را در شرق نیوزیلند یافته است. با اینحال در سال 1839 نخستین بار این استخوانهای ران به وسیلۀ زیست شناس انگلیسی، سر ریچارد اوون (Richard Owen) توصیف علمی شد و گویا در 1843 این بقایا به دینورنیس نوائزلاندیه (Dinornis novaezealandiae) و توسط خودِ اوون نامگذاری گردید. عکس سمت راست که متعلق به سال 1879 است، اوون را ایستاده و در کنار اولین اسکلت دینورنیسی که برایش به بریتانیا ارسال داشته اند، نشان میدهد (Rothschild, 1907: p.185 و دانشنامۀ آزاد ویکی پدیا). سمت چپ: اسکلت دینورنیس ماکسیموس در موزۀ تاریخ طبیعی لندن (منبع عکس: دانشنامۀ آزاد ویکی پدیا).

 

پینوشت:

1- اصطلاح موآ در مجموع به تمام گونه های خانوادۀ "Dinornithidae" گفته میشود و برگرفته از واژۀ "Moas" در زبان بومیان نیوزیلند است که به این پرندگان اطلاق میشده است (شایگان و اشراقی، 1384: 160).

2- سینه‌پهنان یا بی‌تیغه‌ها (Ratites) دسته‌ای از پرندگان شامل راستۀ شترمرغ‌سانان (Struthioniformes) هستند که در بالاراستۀ دیرین‌آروارگان (Palaeognathae) قرار میگیرند. از آنجا که جناغ سینۀ این دسته از پرنده فاقد استخوان تیغه است، لذا بی‌تیغه نامیده می‌شوند. فقدان این استخوان که به عنوان تکیه‌گاهی برای بال‌ها به‌شمار می‌آید باعث شده که بی‌تیغه‌ها نتوانند پرواز کنند. پرندگانی هم که تیغۀ استخوانی جناغ سینه دارند و می‌توانند پرواز کنند، تیغه‌داران (Carinatae) نامیده می‌شوند (دانشنامۀ آزاد ویکی پدیای فارسی، ذیل: بی‌تیغه‌ها).

3- یکی از دانشمندان قرن نوزدهم به نام دکتر تامسون (Dr. Thomson) معتقد بود که موآها از اواسط قرن 17 منقرض شده اند (messybeast.com/extinct/moa.htm)؛ لیکن گزارش شلیک به یک موآی زندۀ به دام افتاده توسط بومیان وحشت زدۀ منطقۀ نیوزیلند در یکی از شبهای ژوئیۀ 1842 به کشیش ویلیامز (W.M. Williams)، بیان از آن دارد که این موجودات تا همین روزگار همچنان وجود داشته اند (Rothschild, 1907: p.185).

 

منابع:

- شایگان، غلامعلی و ابراهیم اشراقی (1384)، زمین شناسی تاریخی، [تهران]، پیام نور، چ4، ص160.

- Rothschild, Walter; (1907). "Extinct Birds; An attempt to unite in one volume a short account of those Birds which have become extinct in historical times - that is, within the last six or seven hundred years. To which are added a few which still exist, but are on the verge of extinction". London: Hutchinson & Co., 185-200.

- en.wikipedia.org/wiki/South_Island_giant_moa#cite_note-Davies-2

- fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%86%DB%8C%D8%B3#cite_note-6

- fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%A2

- messybeast.com/extinct/moa.htm

- www.nzbirdsonline.org.nz/species/north-island-giant-moa

- www.nzbirdsonline.org.nz/species/south-island-giant-moa

- www.prehistoric-wildlife.com/species/d/dinornis.html

 

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی