تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در این وبلاگ سعی بر آن است که به موضوعات مختلف علمی و تاریخی با تکیه بر منابع و شواهد موثق و معتبر پرداخته شود. بنابراین هدف، آشنایی خوانندگان عزیز با مباحث علمی و تاریخی و نیز امکان تبادل نظرات و اطلاعات علمی طرفین است.

آخرین نظرات

۴ مطلب با موضوع «زمین شناسی تاریخی» ثبت شده است

۲۴
مرداد

 

سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 4: حیات جانوریِ دوران سنوزوئیک


نوشتۀ: محسن محرابی  


الف) دوران بندی زمین شناسیِ سنوزوئیک:

دوران سنوزوئیک (Cenozoic) تاریخ زمین را از پایان دورۀ کرتاسه (در حدود 65 میلیون سال پیش) تا زمان حاضر در بر میگیرد. اهمیّت این دوران به سبب ظهور، گسترش و تنوّع پستانداران، پیدایش و فرمانروایی انسان، و همچنین توسعۀ پرندگان هوایی است. پستانداران در زمان حیات دایناسورها نیز وجود داشتند، اما موجوداتی کوچک و اغلب گوشه گیر بودند و تنها پس از انقراض دایناسورها و دیگر خزندگان عظیم الجثّه و پایان فرمانروایی آنها در اواخر کرتاسه بود که پستانداران جایگاه خود را به عنوان جانوران عمدۀ خشکی پیدا نمودند. این مرحلۀ انتقال و گذر، نمونه ای اصلی و با اهمیّت از جانشینی یک گروه بزرگ توسط گروه بزرگ دیگر در تاریخچۀ سنگواره ها محسوب میشود. البته این را هم باید اضافه کرد که در انقراض دسته جمعی انتهای کرتاسه، فقط دایناسورها و خزندگان بزرگ دریایی از بین نرفتند، بلکه بسیاری از پستانداران نیز معدوم شدند، اما پستانداران بازمانده یک دورۀ تکامل جدید را آغاز نمودند که به تنوّع گونه های مختلف منجر شد؛ به طوری که دو گروه بزرگ از پستانداران یعنی کیسه داران و جُفت داران تکامل و گسترش یافته و نسبت به دیگر گروههای جانوری، یعنی خزندگان و پرندگان برتری می یابند. چون در این دوران، حیوانات پستاندار بیشترین و عمده ترین جانوران خشکی زیِ بزرگ را تشکیل میدهند؛ به همین خاطر آن را عصر پستانداران (Mammalia Period = Mammals Period) نامیده اند.

دروان سنوزوئیک را عصر نهاندانگان (Angiosperms period) نیز می نامند؛ زیرا رقابت نهاندانگان (که از گیاهان گلدار هستند) با بازدانگان (Gymnosperm) که از اواخر مزوزوئیک (Late Mesozoic) شروع شده بود، منجر به غلبۀ نهاندانگان بر بازدانگان در دوران سنوزوئیک شد. علت آن بود که در ابتدای این دوران با به وجود آمدن چین خوردگیهای آلپ (Alpian) و البرز و هیمالیا، سدّی در برابر هوای گرم نفوذی از مناطق استوایی به مناطق شمالی ایجاد و سبب سردی هوای ناحیۀ شمالی زمین گردید. نهاندانگان با ضخیم ساختن ساقه ها، ریختن برگها و تشکیل محافظ سخت و محکم به پیرامون دانه، توانستند در مقابل فصول سرما دوام بیاورند. علاوه بر این، گروهی از نهاندانگان مناطق معتدل و سرد شمالی با تبدیل شدن به بوته های غیر چوبیِ یک ساله و دو ساله، در برابر سرمای هوا سازگار شدند. این تغییرات اقلیمی سبب شد تا گیاهان چوبی در همۀ مناطق به جز نواحی استوایی رو به کاهش روند و در مقابل، در مناطق شمالی، گیاهان بوته ای به صورت جمعیّتهای بزرگ، پوشش سبزی را به وجود آورند. همچنین در عالم گیاهیِ عصر سنوزوئیک، گیاهان تک لپه ای (Monocotyledons = Mononocotyledonids) نیز فراوان میشوند.

 

 

  • محسن محرابی
۲۰
خرداد


سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 3: حیات جانوریِ دوران مزوزوئیک

  

نوشتۀ: محسن محرابی

 

ابردوران فانروزوئیک

همانطور که در مقالات قبلی شرح آن گذشت[1]، اَبَردوران یا اِئون فانروزوئیک دومین قسمت از تاریخ زمین است که از سه دوران پالئوزوئیک، مزوزوئیک و سنوزوئیک تشکیل شده است. هرکدام از این دورانها خود به دوره ها و زیردوره های مختلفی تقسیم میشوند. در این مبحث نیز به صورت اجمالی به دوران زمین شناسی مزوزوئیک (Mesozoic)[2] و موجودات زندۀ آن اشاره میگردد.

 

جدول دوران بندی دوران مزوزوئیک (Mesozoic) و موقعیّت قاره های آن. سمت راست این تصویر، شکل خشکیهای زمین و وضعیّت جابجایی قاره ها در طول دوران مزوزوئیک را نشان میدهد که رنگ زرد مربوط به آمریکای شمالی، سبز آمریکای جنوبی، آبی روشن متعلق به قارۀ آفریقا، قرمز از اوراسیا، آبی تیره مربوط به استرالیا و رنگ صورتی نیز متعلق به قطب جنوب میباشند. تقسیمات زمین شناسی این دوران نیز براساس استانداردهای جدول زمین شناسی اتحادیۀ بین المللی علوم زمین (IUGS) در سال 2016 صورت گرفته است. طرح از نگارنده.

*** 

  • محسن محرابی
۱۲
ارديبهشت


سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 2: حیات جانوریِ دوران پالئوزوئیک

 

نویسنده: محسن محرابی


ابردوران فانروزوئیک

اَبَردوران یا ائون فانِروزوئیک[1] دومین قسمت از تاریخ زمین است که از سه دوران پالِئوزوئیک[2]، مِزوزوئیک[3] و سِنوزوئیک[4] تشکیل شده است. هر کدام از این دورانها خود به دوره ها و زیردوره های مختلفی تقسیم میشوند. در این مبحث تنها به دوران پالئوزیک و دوره های آن اشاره میگردد.

 

دوران پالئوزوئیک

دوران پالئوزوئیک اولین و در حقیقت طولانیترین دوران از دورانهای زمین شناسی ابردوران فانروزوئیک محسوب میشود. پالئوزوئیک از حدود 542 یا 541 میلیون سال پیش[5] آغاز و در 252 میلیون سال قبل خاتمه یافت و به ترتیب شامل شش دورۀ متمایز شدۀ زیر میباشد:

 

 

دوره های کامبِریَن[6]، اُردُویسیَن[7] و سیلوریَن[8] را پالئوزوئیک تحتانی (زیرین یا پیشین)، و دوره های دِوُنیَن[9]، کَربونیفِر[10] و پِرمیَن[11] را پالئوزوئیک فوقانی (زِبَرین، بالایی یا پسین) نامیده اند. علّت آن نیز به دلیل تفاوتهای اساسی و ویژگیهای خاصّی که این دوره ها با یکدیگر دارند، است. برای مثال، از ویژگیهای پالئوزوئیک زیرین، میتوان به گسترش رسوبات دارای منشأ تخریبی[12]، جنبش کوهزایی[13] کالدونین (Caldonian) در اواخر دورۀ اردویسین و ابتدای سیلورین، گسترش و شکوفایی جانداران پرسلولی همچون تِریلوبیتها (Trilobite) و گِراپتولیتها (Graptolite)، گسترش دنیای گیاهی جلبکها و تا حدودی گیاهان بی گل نهانزادان آوندی یا گیاهان نهانزا (Cryptogama, Pteridophyten) و نیز پیدایش نخستین مُهره داران[14] اشاره کرد؛ و از شاخصه های زمان پالئوزوئیک فوقانی هم که لایه ها یا چینه های بالاتر زمین را در بر میگیرد، باید از پیدایش گیاهان گُلدار در اواخر دونین و اوایل کربونیفر، گسترش رسوبات کربناته (که وفور جانداران اسکلت دار آهکی، تثبیت کنندۀ کربنات کلسیم را در آن زمان گواهی میدهد)، فراوانی رسوبات سرخ رنگ، پراکندگی و شکوفایی گیاهان و پیدایش گیاهان بازدانه یا بازدانِگان (Psilophytales, Gymnosperme) و بالأخره فعالیّتهای زمین ساختی و کوهزایی هِرسینیَن (Hercynian) در اواخر کربونیفر و اوایل دورۀ پرمین ذکر کرد.

در پهنای دوران پالئوزوئیک، منطقۀ وسیعی از سطح کرۀ زمین را اقیانوس‏ها پوشیده بودند. امّا در اواخر آن، مناطقی از زمین و اَبَرقارّۀ پانگِه ‏آ (Pangea) از زیر اقیانوس‏ها بیرون آمده و رشته کوه هایی را تشکیل داده اند. در طول این عهد به تنوّع و فراوانی جانوران بی مهره یا جانوران فاقد ستون مهره[15] بر میخوریم؛ به طوریکه گاهی این دوران را با نام عصر بی ‏مهرگان (Invertebrata Period, Invertebrates Periodمیشناسند. 

 

تقسیم بندی زمانی دورانهای مختلف زمین شناسی؛ اتحادیۀ بین المللی علوم زمین (IUGS)؛ سال 2016. منبع:

http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale

http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2016-12.jpg

  

  • محسن محرابی
۲۱
فروردين


سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 1: حیات جانوریِ ابردوران پرکامبرین

 

نوشته: محسن محرابی

 

به طور کلّی، تاریخ زمین را میتوان به دو بخشِ قبل از پیدایش حیات و بعد از آن تقسیم کرد. در این تقسیم بندی، بخش پیش از پیدایش حیات را اِئون یا اَبَردوران (Eon) پِرِکامبرین (Precambrian) گویند که به معنی زندگی نهان است و قریب به 85 درصد از طول عمر زمین، یعنی از 4/6 میلیارد سال قبل تا شروع کامبرین (حدود 600-540 میلیون سال پیش) را در برمیگیرد. این ابردوران به سه دوران[1] هادِئَن (Hadean)، آرکِئَن (Archean)[2] و پِروتِروزوئیک (Proterozoic) تقسیم میشود. هرکدام از دورانهای آرکئن و پروتروزوئیک نیز به دوره های مختلفی تقسیم­ میگردند؛ آرکئن به چهار دورۀ اِئوآرکئن (Eoarcean)، پالِئوآرکئن (Paleoarcean)، مِزوآرکئن (Mesoarcean) و نِئوآرکئن (Neoarcean)، و پروتروزوئیک نیز خود به سه دورۀ پالِئوپروتروزوئیک (Paleoproterozoic)، مِزوپروتروزوئیک (Mesoproterozoic) و نِئوپروتروزوئیک (Neoproterozoic) قسمت بندی میشوند. دوران پرکامبرین حدود دو میلیارد سال و دوران پروتروزوئیک هم بیش از دو میلیارد سال به طول انجامید. قسمت دیگر تاریخ زمین، بخش «بعد از پیدایش حیات» است که آن را ائون فانِروزوئیک (Phanerozoic) مینامند که به معنی پیدازیستی یا زندگی آشکار (Visible life) است و در آن نشانه های متعددی از ظهور و وجود موجودات زندۀ مختلف دیده میشود.

 

جدول تقسیم بندی دورانهای زمین شناسی و فازهای مهم کوهزایی در هر زمان. اقتباس از: شایگان و اشراقی، زمین شناسی تاریخی، ص32. طرح و تغییرات از نگارنده.

 

  • محسن محرابی