تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در رابطه با موضوعات مختلف تاریخی و علمی جهان از دیرباز تاکنون.

تاریخ و علم

در این وبلاگ سعی بر آن است که به موضوعات مختلف علمی و تاریخی با تکیه بر منابع و شواهد موثق و معتبر پرداخته شود. بنابراین هدف، آشنایی خوانندگان عزیز با مباحث علمی و تاریخی و نیز امکان تبادل نظرات و اطلاعات علمی طرفین است.

آخرین نظرات
۰۳
آبان

 

تدوین: محسن محرابی

 

کایْروکو (Kairuku)، که در زبان مائوری (Maori زبان بومیان نیوزیلند) به معنی «غوّاصی است که با غذا برمیگردد» (diver who returns with food)، پرنده ای از راستۀ «پنگوین سانان» (Sphenisciformes) و در حقیقت یک پنگوین بزرگ جثۀ منقرض شده ای بود، که در اواخر دورۀ اُلیگوسن (Oligocene) و بین حدوداً 27 تا 24 میلیون سال پیش در نواحی ای که اکنون محدودۀ نیوزیلند امروزی را در برمیگیرد، و در زمانیکه وسعت اقیانوسها نسبت به حال حاضر بیشتر بوده و تعدادی جزایر منفرد هم از دل این اقیانوسها سر برآورده بودند، زندگی میکرده است. دیرینه شناسان بر آن باورند که این جزایر منفرد، محل مناسبی برای تولید مثل پنگوینهای ماقبل تاریخ بوده اند، و با وجود دریایی که محل زندگیشان را احاطه کرده بود، منابع غذایی به وفور در دسترسشان قرار داشته است.

        «کایروکو» بلندترین قامت را در میان پنگوینهای شناخته شده داشت. قد این پرندۀ شناگر در زمانی که می ایستاده، حدود 130 تا 150 سانتیمتر و وزنش هم بالغ بر 60 کیلوگرم بوده است. چنین برآورد شده که وزنش حتّی 50 درصد از وزن «پنگوینهای امپراتور» (Emperor penguin) که امروزه بر این کرۀ خاکی زیست میکنند، سنگینتر بوده است (قد پنگوین امپراتور بالغ بر 110 تا 130 سانتیمتر است)؛ به طوریکه بلندترین استخوان بازو که در بین تمام پنگوینهای منقرض شده کشف شده، متعلّق به همین گونه است. بنابراین، کایروکو از بزرگترین، بلندترین و سنگینترین پنگوینهای شناخته شدۀ ماقبل تاریخ بود. 

 

مقایسۀ تخمینی اندازۀ قامت «کایروکو» (Kairuku) با «پنگوین امپراتور» و «انسان بالغ». طرح از نگارنده.

 

  • محسن محرابی
۲۹
مهر

نوشتۀ: محسن محرابی

 

*** با توجه به اینکه منابع فارسی قدیم حاصل ترجمۀ متون فرانسوی هستند، بنابراین در بعضی جاها از اصطلاحات علمی فرانسوی به جای واژگان رایج انگلیسی استفاده شده است. البته لازم به ذکر است که برخی از مطالب و نظرات کتب و مقالات سابق مردود، و نظریّات و فرضیّات جدیدی مطرح شده و در حال حاضر هم طبقه بندی علمی دوزیستان به صورت فرضی و غیر رسمی و آزمایشی است که از سوی دانشمندانِ مربوطۀ حال حاضر ارائه شده است و لذا امکان اشتباه و ابهام در این رده بندی علمی وجود دارد. افزون بر اینها، چنانچه سنگواره ای جدید از اشکال تازۀ دوزیست کشف شود، باز هم ترتیب طبقه بندی جانوریِ دوزیستان به هم خورده، طبقه بندی علمی جدیدی حاصل خواهد شد. در ضمن مطالب ذکر شده در رابطه با رده بندی علمی دوزیستان در این مقاله کامل نیست و فقط برای آشنایی خوانندگان به برخی از مهمترین آنها اشاره شده است. 

  

الف) طبقه بندی علمی:

دوزیستان (Amphibians = Batraciens)[1] گروهی از مهره داراناند (Vertebrata = Vertabrata)[2]، که در ابتدای حیاتشان در محیط آبی زندگی کرده و از طریق آبشش نفس میکشند. سپس در بلوغ به سمت خشکی و تنفّس از اکسیژن هوا هدایت میشوند. دوزیستان جاندارانی از شاخۀ (Phylum)[3] طنابداران (Chordate = Chordata)[4] محسوب میگردند. شاخۀ طنابداران به سه زیرشاخۀ (Subphylum): دُم طنابداران (Urochordata)[5]، سرطنابداران (Cephalochordata)، و مهره داران (Vertebrata = Vertabrata) تقسیم میشود. ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران «رده»های (Class) اصلی زیرشاخۀ مهره داران را تشکیل میدهند. در میان رده های مهره داران، پستانداران از سایر متمایزند و از هر لحاظ، یعنی: تکامل، پیچیدگی ساختمان بدنی، بزرگی مغز و غیره، در صدر قرار دارند، و سپس پرندگان، خزندگان، دوزیستان و ماهیها در مراتب بعدی قرار میگیرند. اگرچه هر یک از رده های فوق، واجد صفات متمایز کنندۀ خاصّ خود هستند و از نظر تکامل از یکدیگر ممتازند؛ ولی ناگفته نماند که هر کدام از این جانوران، از لحاظ رابطۀ تکاملی به یکدیگر نیز وابسته اند. به عنوان مثال، دانشمندان معتقدند که پستانداران و پرندگان از خزندگان فرگشت یافته اند، و خزندگان نیز از دوزیستان، و دوزیستان هم از ماهیهای ماقبل تاریخ پدید آمده اند. یعنی چرخۀ تکامل و تکوین موجودات زنده به هم متّصل و وابسته است[6].

 

 

  • محسن محرابی
۳۰
شهریور

 

ترجمه و نگارش: محسن محرابی

 

«دودو» (Dodo) نام پرندۀ فاقد تواناییِ پرواز و منقرض شده ای بود که زمانی در جنگلهای انبوه جزیرۀ «موریس» (Mauritius)[1]، در شرق «ماداگاسکار» واقع در اقیانوس هند زندگی میکرد. این حیوان به نامهای علمی دیگرِ «رافوس کیوکالاتوس» (Raphus cucullatus)[2] و «دیدوس اینِپتوس» (Didus ineptus)[3] هم شناخته میشود، که اسم اخیر قدیمیتر است. در طول قرن نوزدهم، چندین گونه به عنوان «دودو» طبقه بندی و در نظر گرفته شده است، که Didus solitarius و Raphus solitarius از آن جمله اند و محققان تا مدتها به عنوان نام دو جنس «دیدوس» (Didus) و «رافوس» (Raphus) برای دودو استفاده میکردند[4].

 

تصویر بازسازی شدۀ یک دودو. اقتباس از اینترنت.

 

طبق بررسیهای انجام شده روی بقایای دودوها، این حیوانات بزرگتر از یک بوقلمون بودند و حدود یک متر قد داشتند و وزنشان هم احتمالاً بین 10 تا شاید 23 کیلوگرم متغیّر بود[5]. سرشان بدون پر، و نوک منقار بزرگشان هم کمی خمیده و قلاب مانند بود. گردنشان طویل (حدود 23 سانتیمتر) و بالهایشان نیز کوچک بودند، به همین خاطر فاقد قدرت پرواز بودند. رنگ اغلب پرهای بدن دودوها آبی مایل به خاکستری با رگه هایی از سیاه، و پاهایشان هم فربه و به رنگ زرد بود[6]. ظاهر حقیقی اشان بر اساس آنچه که در نقاشیها و گزارشهای نوشته شده از قرن هفدهم و مقایسۀ آنها با بقایای موجود در موزها به دست آمده است[7]. این جانوران از دانه ها و میوه های جنگلی تغذیه و بر روی زمین هم آشیانه سازی میکردند[8]. به نظر میرسد منقار قوی و قلاب شکل حیوان برای تغذیه از دانه ها و میوه های گیاهان تکامل و سازگاری یافته بود[9].

 

  • محسن محرابی
۲۴
مرداد

 

سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 4: حیات جانوریِ دوران سنوزوئیک


نوشتۀ: محسن محرابی  


الف) دوران بندی زمین شناسیِ سنوزوئیک:

دوران سنوزوئیک (Cenozoic) تاریخ زمین را از پایان دورۀ کرتاسه (در حدود 65 میلیون سال پیش) تا زمان حاضر در بر میگیرد. اهمیّت این دوران به سبب ظهور، گسترش و تنوّع پستانداران، پیدایش و فرمانروایی انسان، و همچنین توسعۀ پرندگان هوایی است. پستانداران در زمان حیات دایناسورها نیز وجود داشتند، اما موجوداتی کوچک و اغلب گوشه گیر بودند و تنها پس از انقراض دایناسورها و دیگر خزندگان عظیم الجثّه و پایان فرمانروایی آنها در اواخر کرتاسه بود که پستانداران جایگاه خود را به عنوان جانوران عمدۀ خشکی پیدا نمودند. این مرحلۀ انتقال و گذر، نمونه ای اصلی و با اهمیّت از جانشینی یک گروه بزرگ توسط گروه بزرگ دیگر در تاریخچۀ سنگواره ها محسوب میشود. البته این را هم باید اضافه کرد که در انقراض دسته جمعی انتهای کرتاسه، فقط دایناسورها و خزندگان بزرگ دریایی از بین نرفتند، بلکه بسیاری از پستانداران نیز معدوم شدند، اما پستانداران بازمانده یک دورۀ تکامل جدید را آغاز نمودند که به تنوّع گونه های مختلف منجر شد؛ به طوری که دو گروه بزرگ از پستانداران یعنی کیسه داران و جُفت داران تکامل و گسترش یافته و نسبت به دیگر گروههای جانوری، یعنی خزندگان و پرندگان برتری می یابند. چون در این دوران، حیوانات پستاندار بیشترین و عمده ترین جانوران خشکی زیِ بزرگ را تشکیل میدهند؛ به همین خاطر آن را عصر پستانداران (Mammalia Period = Mammals Period) نامیده اند.

دروان سنوزوئیک را عصر نهاندانگان (Angiosperms period) نیز می نامند؛ زیرا رقابت نهاندانگان (که از گیاهان گلدار هستند) با بازدانگان (Gymnosperm) که از اواخر مزوزوئیک (Late Mesozoic) شروع شده بود، منجر به غلبۀ نهاندانگان بر بازدانگان در دوران سنوزوئیک شد. علت آن بود که در ابتدای این دوران با به وجود آمدن چین خوردگیهای آلپ (Alpian) و البرز و هیمالیا، سدّی در برابر هوای گرم نفوذی از مناطق استوایی به مناطق شمالی ایجاد و سبب سردی هوای ناحیۀ شمالی زمین گردید. نهاندانگان با ضخیم ساختن ساقه ها، ریختن برگها و تشکیل محافظ سخت و محکم به پیرامون دانه، توانستند در مقابل فصول سرما دوام بیاورند. علاوه بر این، گروهی از نهاندانگان مناطق معتدل و سرد شمالی با تبدیل شدن به بوته های غیر چوبیِ یک ساله و دو ساله، در برابر سرمای هوا سازگار شدند. این تغییرات اقلیمی سبب شد تا گیاهان چوبی در همۀ مناطق به جز نواحی استوایی رو به کاهش روند و در مقابل، در مناطق شمالی، گیاهان بوته ای به صورت جمعیّتهای بزرگ، پوشش سبزی را به وجود آورند. همچنین در عالم گیاهیِ عصر سنوزوئیک، گیاهان تک لپه ای (Monocotyledons = Mononocotyledonids) نیز فراوان میشوند.

 

 

  • محسن محرابی
۲۰
خرداد


سیر و تحول موجودات زنده در دورانهای مختلف زمین شناسی؛

بخش 3: حیات جانوریِ دوران مزوزوئیک

  

نوشتۀ: محسن محرابی

 

ابردوران فانروزوئیک

همانطور که در مقالات قبلی شرح آن گذشت[1]، اَبَردوران یا اِئون فانروزوئیک دومین قسمت از تاریخ زمین است که از سه دوران پالئوزوئیک، مزوزوئیک و سنوزوئیک تشکیل شده است. هرکدام از این دورانها خود به دوره ها و زیردوره های مختلفی تقسیم میشوند. در این مبحث نیز به صورت اجمالی به دوران زمین شناسی مزوزوئیک (Mesozoic)[2] و موجودات زندۀ آن اشاره میگردد.

 

جدول دوران بندی دوران مزوزوئیک (Mesozoic) و موقعیّت قاره های آن. سمت راست این تصویر، شکل خشکیهای زمین و وضعیّت جابجایی قاره ها در طول دوران مزوزوئیک را نشان میدهد که رنگ زرد مربوط به آمریکای شمالی، سبز آمریکای جنوبی، آبی روشن متعلق به قارۀ آفریقا، قرمز از اوراسیا، آبی تیره مربوط به استرالیا و رنگ صورتی نیز متعلق به قطب جنوب میباشند. تقسیمات زمین شناسی این دوران نیز براساس استانداردهای جدول زمین شناسی اتحادیۀ بین المللی علوم زمین (IUGS) در سال 2016 صورت گرفته است. طرح از نگارنده.

*** 

  • محسن محرابی